8 dk okuma
Kısa cevap
Acentelik sözleşmesi sona erdiğinde acente, kazandırdığı müşteriler sayesinde müvekkil önemli menfaat elde etmeye devam ediyorsa, acente bu müşterilerden doğacak ücretini kaybediyorsa ve ödeme hakkaniyete uygunsa müvekkilden denkleştirme tazminatı isteyebilir (TTK ). Tazminat, acentenin son beş yıllık faaliyetinden aldığı yıllık komisyon ya da diğer ödemelerin ortalamasını aşamaz (TTK ). Bu istemden önceden vazgeçilemez ve sözleşmenin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi gerekir (TTK ). Hüküm, hakkaniyete aykırı düşmedikçe tek satıcılık gibi tekel hakkı veren sürekli sözleşmelere de uygulanır (TTK ).
Acente kimdir?
Kanuna göre acente; ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru ya da işletme çalışanı gibi işletmeye bağlı bir konumda olmadan, bir sözleşmeye dayanarak belirli bir yer veya bölge içinde sürekli olarak bir ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelere aracılık etmeyi ya da bunları o tacir adına yapmayı meslek edinen kişidir (TTK ). Acenteyi görevlendiren tacire müvekkil denir.
Acentenin işçiden farkı, işletmeye bağımlı bir çalışan olmaması; tek seferlik aracıdan farkı ise ilişkinin sürekli olmasıdır. Taşıma, deniz ticareti, sigorta ve turizm gibi alanlardaki özel düzenlemeler saklıdır (TTK ).
Acentenin yetkileri ve yükümlülükleri
Acente, aracılık ettiği ya da yaptığı sözleşmelerle ilgili ihtar, ihbar ve gibi hakkı koruyan beyanları müvekkili adına yapmaya ve kabul etmeye yetkilidir; bu sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklarda müvekkili adına dava açabilir ve kendisine de aynı sıfatla dava açılabilir (TTK ). Ancak acente, özel ve yazılı yetki almadan müvekkili adına sözleşme yapamaz; bu yetkiyi veren belgelerin tescil ve ilan ettirilmesi zorunludur (TTK ).
Acente, kendisine bırakılan bölge ve ticaret dalı içinde müvekkilinin işlerini görmek ve menfaatlerini korumakla yükümlüdür (TTK ).
Acente ücretine ne zaman hak kazanır?
Acente, kurulan işlem yerine getirildiği anda ve ölçüde ücrete hak kazanır. Taraflar bunu değiştirebilir; ancak müvekkil işlemi yerine getirince acente, izleyen ayın son günü istenebilecek uygun bir avansa hak kazanır (TTK ). Hak kazanılan ücret, doğumundan itibaren en geç üç ay içinde ve her hâlde sözleşmenin sona erdiği tarihte ödenir (TTK ).
Acente, ücretin hesaplanması için gerekli bilgileri ve ücrete bağlı işlemlere ait defter kayıtlarının suretlerini müvekkilden isteyebilir. Müvekkil kaçınırsa ya da defterlerin doğruluğundan haklı nedenle kuşku duyuluyorsa acente defterlerin ilgili kısımlarını kendisi inceleyebilir veya bir uzmana inceletebilir; müvekkil izin vermezse mahkeme karar verir (TTK ). Bu hükümlerin acente aleyhine değiştirilmesi geçersizdir (TTK ).
Müvekkil de acenteye malla ilgili belgeleri vermek, iş hacminin acentenin normalde bekleyebileceğinden önemli ölçüde düşük olabileceğini bildirmek, ücreti ödemek ve gerekli faizi ödemekle yükümlüdür (TTK ).
Acentelik sözleşmesi nasıl sona erer?
| Durum | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Belirsiz süreli sözleşme | Her taraf üç ay önceden ihbarla feshedebilir | TTK m.121/1 |
| Belirli süreli sözleşme | Haklı sebeple her zaman feshedilebilir | TTK m.121/1 |
| Süre dolduktan sonra uygulamaya devam | Sözleşme belirsiz süreli hâle gelir | TTK m.121/2 |
| Haksız ya da ihbarsız fesih | Fesheden, başlanmış işlerin tamamlanmaması nedeniyle doğan zararı tazmin eder | TTK m.121/4 |
| Ölüm, ehliyet kaybı ya da iflas | Acenteye ya da yerine geçenlere uygun bir tazminat verilir | TTK m.121/5 |
Denkleştirme tazminatının şartları
Denkleştirme tazminatı, acentenin sözleşme süresince oluşturduğu müşteri çevresinin, sözleşme bittikten sonra da müvekkile yarar sağlamasını dengelemeye yöneliktir. Üç şart birlikte aranır (TTK ):
- Müvekkilin menfaati: Müvekkil, acentenin bulduğu yeni müşteriler sayesinde sözleşme bittikten sonra da önemli menfaatler elde etmektedir.
- Acentenin kaybı: Acente, sözleşme sona erdiği için, işletmeye kazandırdığı müşterilerle yapılmış ya da kısa süre içinde yapılacak işlerden sözleşme sürseydi elde edeceği ücreti kaybetmektedir.
- Hakkaniyet: Somut olayın özellikleri değerlendirildiğinde ödeme hakkaniyete uygundur.
Tazminatın üst sınırı
Tazminat, acentenin son beş yıllık faaliyeti sonucu aldığı yıllık komisyon ya da diğer ödemelerin ortalamasını aşamaz. Sözleşme daha kısa sürmüşse faaliyet süresindeki ortalama esas alınır (TTK ). Bu bir üst sınırdır; kanun “uygun bir tazminat”tan söz ettiği için ödenecek tutar somut olayın özellikleri ve hakkaniyet gözetilerek belirlenir (TTK ).
Hangi durumlarda istenemez?
Acente denkleştirme isteyemez (TTK ):
- Müvekkilin feshi haklı gösterecek bir davranışı olmadan acente kendisi feshetmişse,
- Sözleşme acentenin kusuru nedeniyle müvekkil tarafından haklı sebeple feshedilmişse.
Süre ve vazgeçme
Denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez; sözleşmeye konan “acente denkleştirme talep etmez” türünden bir kayıt bu hakkı ortadan kaldırmaz. Hakkın, sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi gerekir (TTK ). Bu süreyi kaçırmamak için sona erme tarihini ve talebin karşı tarafa ulaştığı tarihi belgelemek önemlidir; sürenin niteliği ve somut olaydaki başlangıcı ayrıca değerlendirilmelidir.
Bayilik ve tek satıcılıkta
Denkleştirme hükmü, hakkaniyete aykırı düşmedikçe tek satıcılık ve benzeri tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinin sona ermesinde de uygulanır (TTK ). Bayilik sözleşmesinin bu kapsama girip girmediği, sözleşmenin içeriğine göre somut durumda değerlendirilmelidir.
Sözleşme sonrası rekabet yasağı
Acentenin sözleşme bittikten sonraki faaliyetini sınırlayan anlaşma yazılı yapılmalı ve müvekkilin imzaladığı bir belge acenteye verilmelidir. Yasak en çok iki yıl için konabilir ve yalnız acenteye bırakılan bölge, müşteri çevresi ve aracılık edilen konularla sınırlı olabilir. Müvekkilin bu sınırlama için acenteye uygun bir tazminat ödemesi şarttır (TTK ).
Müvekkil, sözleşme bitene kadar rekabet yasağından yazılı olarak vazgeçebilir; bu durumda vazgeçme beyanından itibaren altı ay geçince tazminat borcundan kurtulur (TTK ). Taraflardan biri karşı tarafın kusurlu davranışı nedeniyle haklı sebeple feshederse, fesihten itibaren bir ay içinde rekabet yasağıyla bağlı olmadığını yazılı olarak bildirebilir (TTK ). Bu kurallara aykırı şartlar, acentenin aleyhine olduğu ölçüde geçersizdir (TTK ).
Dikkat edilecek noktalar
- Yetki belgesini kontrol edin. Acente, yetkisi olmadan ya da yetkisini aşarak sözleşme yaparsa ve müvekkil icazet vermezse sözleşmeden kendisi sorumlu olur (TTK ).
- Ücret hakkının ne zaman düştüğünü bilin. Üçüncü kişinin işlemi yerine getirmeyeceği kesinleşirse ücret hakkı düşer ve ödenmiş tutarlar geri verilir (TTK ).
- Defter kayıtlarını isteyin. Komisyon hesabı denkleştirme tazminatının üst sınırını da belirlediğinden, ücrete ilişkin defter kayıtlarının suretlerini istemek önemlidir (TTK , ).
- Fesih bildirimini belgeleyin. Üç aylık ihbar süresine uyulup uyulmadığı ve sözleşmenin hangi tarihte sona erdiği, hem tazminat hem bir yıllık süre bakımından önemlidir (TTK , ).
- Acente aleyhine kayıtlara dikkat edin. Müvekkilin borçlarına ve ücret bilgisine ilişkin hükümlere aykırı şartlar acentenin aleyhine olduğu ölçüde geçersizdir (TTK , ).
Sık sorulan sorular
Sözleşmede “denkleştirme istenmez” yazıyor; hakkımı kaybettim mi?
Hayır. Denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez (TTK ).
Sözleşmeyi ben feshettim; denkleştirme isteyebilir miyim?
Müvekkilin feshi haklı gösterecek bir davranışı yoksa ve acente kendisi feshetmişse denkleştirme istenemez (TTK ).
Denkleştirme tazminatı ne kadar olabilir?
Son beş yıllık faaliyetten alınan yıllık komisyon ya da diğer ödemelerin ortalamasını aşamaz; daha kısa ilişkide o süredeki ortalama esas alınır (TTK ).
Talebi ne zamana kadar ileri sürmeliyim?
Sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde (TTK ).
Belirsiz süreli acentelik sözleşmesi nasıl feshedilir?
Her taraf üç ay önceden ihbarda bulunarak feshedebilir; ihbarsız ve haklı sebepsiz fesheden taraf, başlanmış işlerin tamamlanmamasından doğan zararı tazmin eder (TTK , ).
Dayanaklar
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu , , , , , , , , , ,
- Metinler 13.11.2026 tarihinde güncel hâliyle Mevzuat Bilgi Sistemi’nden çekilmiştir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; somut bir uyuşmazlıkta hukuki değerlendirme yerine geçmez.
Bu yazıda dayanılan maddeler
TTK · TTK · TTK · TTK · TTK · TTK · TTK · TTK · TTK · TTK · TTK
Bu sayfadaki bilgiler genel nitelikte olup hukuki görüş ya da danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve uygulama değişebilir; somut bir uyuşmazlıkta olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.