Gaiplik kararı:kayıp yakın için ne zaman, nasıl başvurulur?

Gaiplik ile ölüm karinesi arasındaki fark

KanunKanun kaybolma hâlleri için iki ayrı kurum öngörür:

Ölüm karinesi hâlinde de her ilgili, bu kişinin ölü veya sağ olduğunun mahkemece tespitini dava edebilir (TMK m.44/2).

Kimler başvurabilir?

Gaiplik kararını, hakları kaybolan kişinin ölümüne bağlı olanlar isteyebilir (TMK m.32/1). Uygulamada bunlar çoğunlukla:

• Kaybolan kişinin mirasçıları (çocukları, eşi, ana-babası),
• Kaybolan kişinin ölümüne bağlı bir hak sahibi (örneğin vasiyet alacaklısı),
• Kaybolan kişinin eşi (evliliğin feshi için).

Ayrıca sağ olup olmadığı bilinmeyen bir kimsenin malvarlığı veya ona düşen miras payı on yıl resmen yönetilirse ya da malvarlığı böyle yönetilenin yüz yaşını dolduracağı süre geçerse, Hazinenin istemi üzerine o kimsenin gaipliğine karar verilir (TMK m.588/1).

Bekleme süreleri

Gaiplik kararının istenebilmesi için (TMK m.33/1):

• Ölüm tehlikesi içinde kaybolmada: Ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl geçmiş olmalıdır. Örneğin bir sel, deprem ya da deniz kazasında kaybolan ama ölümü kesin olarak belirlenemeyen kişi.
• Uzun zamandan beri haber alınamamada: Son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmiş olmalıdır. Örneğin yıllar önce yurt dışına gidip bir daha haber vermeyen kişi.

Hangi mahkeme, hangi yer?

Yetkili mahkeme, kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri; Türkiye’de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer; böyle bir kayıt da yoksa anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesidir (TMK m.32/2).

Gaiplik kararı, kişiler hukukundaki çekişmesiz yargı işlerinden sayılır (HMK m.382/2-a-4). Çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk mahkemesidir (HMK m.383). Çekişmesiz yargı işlerinde niteliğine uygun düştüğü ölçüde basit yargılama usulü uygulanır ve aksine hüküm yoksa resen araştırma ilkesi geçerlidir (HMK m.385). Somut başvuruda görevli mahkemeye ilişkin güncel uygulamanın ayrıca kontrol edilmesi önerilir.

Süreç adım adım

1. Süreyi kontrol edin: Ölüm tehlikesinden en az bir yıl ya da son haberden en az beş yıl geçmiş olmalıdır (TMK m.33/1).
2. Delilleri toplayın: Kaybolmanın koşulları, son haber tarihi, kolluk ya da arama kayıtları, tanık anlatımları, kişinin yurt dışı çıkış kayıtları gibi.
3. Başvurun: Yetkili yer mahkemesine (TMK m.32/2) gaiplik kararı verilmesi istemiyle başvurulur.
4. İlan: Mahkeme, gaipliğine karar verilecek kişi hakkında bilgisi bulunan kimseleri, belirli bir sürede bilgi vermeleri için usulüne göre yapılan ilanla çağırır. Bu süre, ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır (TMK m.33/2-3).
5. Karar: İlandan sonuç alınamazsa mahkeme gaipliğe karar verir (TMK m.35/1).
6. Nüfusa tescil: Gaiplik kararı, hâkimin bildirmesi üzerine ölüm kütüğüne kaydolunur (TMK m.45). Nüfus Hizmetleri Kanunu’na göre gaiplik kararları mahkemelerce on gün içinde o yerin nüfus müdürlüğüne bildirilir ve aile kütüklerine tescil edilir (5490 s.K. m.34/1).

İstemin düşmesi: Gaipliğine karar verilecek kişi ilan süresi dolmadan ortaya çıkar veya kendisinden haber alınırsa ya da öldüğü tarih tespit edilirse gaiplik istemi düşer (TMK m.34).

Gaiplik kararının sonuçları

Hüküm doğurduğu tarih

Gaiplik kararı, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurur (TMK m.35/2). Yani karar geriye etkilidir; miras bu tarihe göre açılır.

Miras

Gaiplik kararı verilince ölüme bağlı haklar, aynen gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır (TMK m.35/1). Ancak mirasçılar veya mirasta hak sahibi olanlar, tereke malları kendilerine teslim edilmeden önce bu malları ileride ortaya çıkabilecek üstün hak sahiplerine veya gaibin kendisine geri vereceklerine ilişkin güvence göstermek zorundadır (TMK m.584/1). Bu güvence:

Gaibin mirasçıları tereke mallarını teslim aldıktan sonra gaibe bir miras düşerse, gaiplik sebebiyle bu paydan yararlanacak olanlar ayrıca bir gaiplik kararı almak zorunda kalmaksızın bu miras payının teslimini isteyebilir (TMK m.587/1).

Mirasçılardan birinin uzun süreden beri bulunamaması ve temsilci de bırakmaması hâlinde, menfaati gerektiriyorsa sulh hâkimi mirasın resmen yönetilmesine karar verir (TMK m.592/1). Bu, gaiplik kararı beklenirken terekenin korunmasını sağlayan bir araçtır.

Evlilik

Gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez. Eş, evliliğin feshini gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrıca açacağı bir davayla isteyebilir; ayrı davada evliliğin feshi davacının yerleşim yeri mahkemesinden istenir (TMK m.131). Gaiplik nedeniyle evliliğin feshi de çekişmesiz yargı işleri arasında sayılır (HMK m.382/2-b-2).

Gaip geri dönerse

Gaiplik kararının kaldırılması sebebiyle zorunlu olan değişiklikler, ilgilinin kütükteki kaydının düşünceler sütununa yazılarak yapılır (TMK m.46). Gaibin geri dönmesi hâlinde mirasçıların gösterdikleri güvence (TMK m.584) önem kazanır.

Dikkat edilecek noktalar

• Süreyi doğru başlatın: Ölüm tehlikesinde bir yıl, haber alınamamada beş yıl (TMK m.33/1). Son haber tarihini belgeleyin.
• İlan süresini hesaba katın: Karar için en az altı aylık ilan süresi beklenir (TMK m.33/3).
• Yetkili yeri doğru belirleyin: Son yerleşim yeri, yoksa nüfus kaydının bulunduğu yer (TMK m.32/2).
• Evliliğin feshini birlikte isteyin: Eş yeniden evlenmek istiyorsa fesih talebi gaiplik başvurusuyla birlikte ileri sürülebilir (TMK m.131/2).
• Güvence yükümlülüğünü unutmayın: Tereke mallarının teslimi güvenceye bağlıdır (TMK m.584).

Sık sorulan sorular

Babamdan yıllardır haber yok; mirasını nasıl alırız?

Son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmişse gaiplik kararı istenebilir (TMK m.33/1). Karar verildikten sonra ölüme bağlı haklar kullanılabilir; ancak tereke mallarının tesliminden önce güvence gösterilmesi gerekir (TMK m.35/1, m.584).

Gaiplik kararı ne kadar sürede çıkar?

Kanun, ilk ilandan başlayarak en az altı aylık bir ilan süresi öngörür (TMK m.33/3). Yargılamanın toplam süresi dosyanın koşullarına göre değişir.

Kaybolan eşimden boşanmadan yeniden evlenebilir miyim?

Gaiplik kararı tek başına yetmez; mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenilemez (TMK m.131/1).

Depremde kaybolan yakınım için de gaiplik gerekir mi?

Kişi ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlar içinde kaybolmuşsa ölüm karinesi uygulanabilir ve mülki amirin emriyle ölü kaydı düşülebilir (TMK m.31, m.44/1). Ölüm kesin değil ama kuvvetle olası ise gaiplik yoluna gidilir; bu durumda ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl geçmesi gerekir (TMK m.33/1).

Dayanaklar

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.31, m.32, m.33, m.34, m.35, m.44, m.45, m.46, m.131, m.584, m.587, m.588, m.592
• 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m.34
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.382, m.383, m.385

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; somut bir uyuşmazlıkta hukuki değerlendirme yerine geçmez.