Evlenme ehliyeti ve evlenme engelleri:kim, kiminle evlenebilir?

Evlenme ehliyeti ne demektir?

EvlenmeEvlenme ehliyeti, bir kişinin geçerli bir evlilik kurabilmek için taşıması gereken kişisel niteliklerdir. Kanun bunları üç başlıkta toplar:

1. Yaş: Erkek veya kadın on yedi yaşını doldurmadıkça evlenemez. Hâkim, olağanüstü durumlarda ve pek önemli bir sebeple on altı yaşını doldurmuş olan erkek veya kadının evlenmesine izin verebilir; olanak bulundukça karardan önce ana ve baba veya vasi dinlenir (TMK m.124).
2. Ayırt etme gücü: Ayırt etme gücüne sahip olmayanlar evlenemez (TMK m.125). Ayırt etme gücü, kişinin yaptığı işlemin anlamını ve sonuçlarını kavrayabilme yeteneğidir.
3. Yasal temsilcinin izni: Küçük (on sekiz yaşını doldurmamış kişi) ve kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez (TMK m.126, m.127). Erginlik on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar (TMK m.11).

Yasal temsilci haklı bir sebep olmadan izin vermezse, küçük veya kısıtlı mahkemeye başvurabilir; hâkim yasal temsilciyi dinledikten sonra evlenmeye izin verebilir (TMK m.128).

Evlenme kişiyi ergin kılar (TMK m.11). Bu nedenle on yedi yaşında, yasal temsilcisinin izniyle evlenen kişi, evlilikle birlikte ergin sayılır ve fiil ehliyeti kazanır.

Hangi durumlarda evlenme yasaktır?

Ehliyet bulunsa bile kanunun saydığı engellerden biri varsa evlenme yapılamaz. Engeller şunlardır:

Dikkat edilirse kuzenler (amca, dayı, hala ve teyze çocukları) arasındaki evlilik bu sayımda yer almaz; kanundaki yasak, amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenleri arasındadır (TMK m.129/1).

Kadının bekleme süresi kaldırılabilir mi?

Evet. Kanun, kadının önceki evliliğinden gebe olmadığının anlaşılması ya da evliliği sona eren eşlerin yeniden birbiriyle evlenmek istemesi hâllerinde mahkemenin bu süreyi kaldıracağını öngörür (TMK m.132/3). Bekleme süresinin kaldırılması çekişmesiz yargı işidir (HMK m.382/2-b-4).

Bekleme süresine uyulmadan yapılan evlenme ise geçersiz olmaz; kanun açıkça kadının bekleme süresi bitmeden evlenmesinin evlenmenin butlanını gerektirmediğini söyler (TMK m.154). Yine de bekleme süresi bir evlenme engeli olduğundan, süre dolmadan yapılan başvuru evlendirme memurunca reddedilir (TMK m.132, m.137); süreden önce evlenebilmek için mahkemenin süreyi kaldırması gerekir.

Evlenme başvurusu ve evlendirme memurunun incelemesi

Evlenme koşullarının kontrolü önce evlendirme memurunca yapılır. Süreç şöyle işler:

1. Başvuru: Evlenecek erkek ve kadın, içlerinden birinin oturduğu yer evlendirme memurluğuna birlikte başvurur (TMK m.134).
2. Belgeler: Her biri nüfus cüzdanı ve nüfus kayıt örneğini; önceki evliliği sona ermişse buna ilişkin belgeyi; küçük veya kısıtlı ise yasal temsilcisinin imzası onaylanmış yazılı izin belgesini ve evlenmeye engel hastalığının bulunmadığını gösteren sağlık raporunu verir (TMK m.136).
3. İnceleme: Memur başvuruyu ve belgeleri inceler, eksik görürse tamamlatır. Başvurunun usulüne uygun yapılmadığı, evleneceklerden birinin evlenmeye ehil olmadığı ya da yasal bir engel bulunduğu anlaşılırsa başvuru reddedilir ve durum yazıyla hemen bildirilir (TMK m.137).
4. Redde itiraz: Evleneceklerden her biri ret kararına karşı mahkemeye başvurabilir. İtiraz evrak üzerinde incelenir ve kesin karara bağlanır; ancak mutlak butlan sebebine dayanan ret kararlarına karşı açılan davalar basit yargılama usulüyle görülür (TMK m.138).
5. Evlenme izni belgesi: Koşullar varsa memur evlenme gün ve saatini bildirir ya da istenirse evlenme izni belgesi verir. Bu belge, verildiği tarihten başlayarak altı ay içinde herhangi bir evlendirme memuru önünde evlenme hakkı sağlar (TMK m.139). Altı ay geçerse memur töreni yapamaz (TMK m.140).

Mahkeme hangi izinleri verir?

Bazı durumlarda evlenebilmek için önce mahkeme kararı gerekir. Henüz evlenme yaşında olmayanların evlenmesine izin verilmesi, gaiplik nedeniyle evliliğin feshi, evlendirme memurunun ret kararına itiraz ve bekleme süresinin kaldırılması kanunda çekişmesiz yargı işleri arasında sayılır (HMK m.382/2-b). Çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme, aksine düzenleme yoksa sulh hukuk mahkemesidir (HMK m.383); ancak Türk Medeni Kanunu’nun aile hukukuna ilişkin dava ve işleri aile mahkemelerinin görevindedir (4787 s.K. m.4/1-1). Bu nedenle bu başvurular aile mahkemesine, aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu görevi yürüten mahkemeye yapılır.

Gaiplik hâlinde kaybolanın eşi evliliğin feshini gaiplik başvurusuyla birlikte ya da ayrı bir davayla isteyebilir; ayrı dava, davacının yerleşim yeri mahkemesinde açılır (TMK m.131).

Engele rağmen evlenilirse ne olur?

Evlenme, bir engele rağmen yapılmışsa kendiliğinden ortadan kalkmaz. Batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer; mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m.156). Sonuç, engelin türüne göre değişir:

• Mutlak butlan: Eşlerden birinin evlenme sırasında evli olması, sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olması, evlenmeye engel derecede akıl hastalığı ya da evlenmeye engel derecede hısımlık bulunması hâllerinde evlenme mutlak butlanla batıldır (TMK m.145). Bu dava Cumhuriyet savcısı tarafından re’sen açılır ve ilgisi olan herkes tarafından da açılabilir (TMK m.146). Ayırt etme gücünün sonradan kazanılması ya da akıl hastalığının iyileşmesi hâlinde davayı yalnız ilgili eş açabilir (TMK m.147/2).
• Yasal temsilci izni olmadan evlenme: İzni alınmayan yasal temsilci evlenmenin iptalini dava edebilir. Ancak evlenen kişi sonradan on sekiz yaşını doldurarak ergin olur, kısıtlılıktan çıkar ya da kadın gebe kalırsa iptale karar verilemez (TMK m.153).
• Şekle aykırılık: Evlendirmeye yetkili memur önünde yapılmış bir evliliğin, diğer şekil kurallarına uyulmaması sebebiyle butlanına karar verilemez (TMK m.155).

Eşlerin kendi iradelerindeki sakatlıklara (yanılma, aldatma, korkutma gibi) dayanan iptal davaları ise nispi butlan konusudur; bu davalar iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer (TMK m.152). Butlan türleri ve sonuçları “Evlenmenin butlanı” yazısında ayrıntılı anlatılmıştır.

Sık sorulan sorular

On yedi yaşındaki biri ailesinin izni olmadan evlenebilir mi?

Hayır. On yedi yaşındaki kişi henüz küçüktür ve yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez (TMK m.126). Yasal temsilci haklı bir sebep olmadan izin vermezse mahkemeden izin istenebilir (TMK m.128).

On altı yaşında evlenmek mümkün mü?

Yalnız hâkim izniyle ve olağanüstü durumlarda, pek önemli bir sebep bulunduğunda mümkündür; olanak bulundukça karardan önce ana ve baba veya vasi dinlenir (TMK m.124). On altı yaşını doldurmamış kişi için kanunda izin yolu öngörülmemiştir.

Kuzenler evlenebilir mi?

Kanundaki hısımlık yasağı üstsoy-altsoy, kardeşler ve amca, dayı, hala, teyze ile yeğenleri arasındadır (TMK m.129/1). Kuzen evliliği bu sayımda yer almaz.

Boşandıktan sonra eski eşimle hemen yeniden evlenebilir miyim?

Kadın için üç yüz günlük bekleme süresi vardır; ancak evliliği sona eren eşlerin yeniden birbiriyle evlenmek istemeleri hâlinde mahkeme bu süreyi kaldırır (TMK m.132).

Evlendirme memuru başvurumu reddederse ne yapabilirim?

Ret kararına karşı mahkemeye başvurabilirsiniz; itiraz evrak üzerinden incelenip kesin karara bağlanır (TMK m.138).

Dayanaklar

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.11, m.124–134, m.136–140, m.145–147, m.152–156
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.382, m.383
• 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m.4

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; somut bir uyuşmazlıkta hukuki değerlendirme yerine geçmez.