8 dk okumaGözden geçiren: Av. Mehmet KAYHANSon gözden geçirme:
Kısa cevap
Borçlu, alacaklılarından mal kaçırmak için malını bağışlamış, yakınına devretmiş ya da çok düşük bir bedelle satmışsa, elinde geçici ya da kesin bulunan alacaklı açabilir (İİK ). Dava kazanılırsa devir tapuda geri alınmaz; alacaklı, malın üçüncü kişi adına kayıtlı olmasına rağmen o malın haczini ve satışını isteyebilir (İİK ). Dava hakkı, iptali istenen tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren beş yıl geçmekle düşer (İİK ).
Tasarrufun iptali davası neyi amaçlar?
“Tasarruf”, borçlunun malvarlığı üzerinde yaptığı her türlü hukuki işlemdir: satış, bağış, ipotek kurma, alacağı devretme gibi. Kanun, borçlunun alacaklılarına zarar veren bazı tasarruflarının butlanına (hükümsüzlüğüne) karar verilmesini sağlayan bir dava öngörür (İİK ).
Bu davanın sonucu, olağan bir tapu iptal davasından farklıdır. Mahkeme malı borçluya geri döndürmez; yalnızca o malın davacı alacaklının alacağı için cebrî icraya konu olabileceğini kabul eder. Taşınmaz söz konusuysa alacaklı, davalı üçüncü kişi adına olan tapu kaydının düzeltilmesine gerek kalmadan taşınmazın haczini ve satışını isteyebilir (İİK ). Mirasçıların açtığı muris muvazaası davasıyla karıştırılmamalıdır; o dava mirasçının kendi payını korumaya yöneliktir.
Davayı kim, kime karşı açar?
Davayı açabilecek olanlar kanunda sayılmıştır (İİK ):
- Elinde geçici ya da kesin aciz belgesi bulunan her alacaklı,
- İflas hâlinde iflas idaresi ya da kanunda sayılan durumlarda alacaklıların kendileri.
Aciz belgesi (kanundaki adıyla aciz vesikası), alacaklının takip sonunda alacağının tamamını alamadığını gösteren belgedir (İİK ). Haczedilecek mal bulunamazsa tutanağı aciz vesikası hükmündedir; haczedilen malların değeri alacağı karşılamaya yetmiyorsa tutanak geçici aciz belgesi yerine geçer ve alacaklıya bu davayı açma hakkı verir (İİK ).
Dava; borçluya, borçluyla işlem yapan ya da borçlunun ödeme yaptığı kişilere ve bunların mirasçılarına karşı açılır. Kötü niyetli üçüncü kişilere karşı da açılabilir; ancak iyi niyetli üçüncü kişilerin hakları korunur (İİK ). Örneğin borçlu taşınmazı kardeşine, kardeşi de durumdan habersiz bir alıcıya satmışsa, son alıcının iyi niyeti korunur ve dava ona karşı sonuç vermez.
Hangi tasarruflar iptal edilebilir?
Kanun üç grup tasarruf sayar. Süreler ve şartlar gruptan gruba değişir.
| Grup | Hangi işlemler? | Zaman şartı | Dayanak |
|---|---|---|---|
| İvazsız (karşılıksız) tasarruflar | Alışılmış hediyeler dışındaki bağışlamalar ve karşılıksız işlemler; kanunun bağışlama saydığı işlemler | Aciz belgesinin ya da aciz belgesi niteliğindeki haciz tutanağının düzenlendiği veya iflasın açıldığı tarihten önceki bir yıl içinde yapılmış olmalı | İİK m.278 |
| Aciz hâlindeki tasarruflar | Önceden taahhüt edilmemiş rehinler, para dışı araçlarla ödeme, vadesi gelmemiş borcun ödenmesi, kişisel hakları güçlendirmek için tapuya verilen şerhler | Hacizden, aciz belgesinden ya da iflasın açılmasından önceki bir yıl içinde yapılmış olmalı | İİK m.279 |
| Zarar verme kastıyla yapılan tasarruflar | Malvarlığı borçlarına yetmeyen borçlunun alacaklılarına zarar verme kastıyla yaptığı bütün işlemler | İşlemden itibaren beş yıl içinde borçlu hakkında haciz ya da yapılmış olmalı | İİK m.280 |
Bağışlama sayılan işlemler
Görünüşte satış olan bazı işlemleri kanun, aksi ispat edilmedikçe bağışlama sayar (İİK ):
- Yakınlar arasındaki işlemler: Altsoy ve üstsoy, üçüncü derece dâhil kan hısımları, son bir yıl içinde evlilik sona ermiş olsa bile eş, üçüncü derece dâhil kayın hısımları, evlat edinen ile evlatlık ve ortak konutta yaşayan kişiler arasında yapılan tasarruflar; gerçek değerine uygun bir karşılık alındığı ispatlanmadıkça.
- Çok düşük bedelli satışlar: Borçlunun, verdiği şeyin gerçek değerine göre pek aşağı bir fiyatı kabul ettiği sözleşmeler.
- Ömür boyu gelir, intifa hakkı ve ölünceye kadar bakma sözleşmeleri: Uygun bir karşılık sağlandığı ispatlanmadıkça.
Bu madde 24.12.2025 tarihli ve 7571 sayılı Kanunla değiştirilmiştir. Değişiklikten önce yapılmış tasarruflara hangi metnin uygulanacağı somut olayda ayrıca değerlendirilmelidir.
Zarar verme kastı ve karineler
Zarar verme kastına dayanan iptalde, borçlunun mali durumunun ve zarar verme kastının işlemin karşı tarafınca bilinmesi ya da bilinmesini gerektiren açık emarelerin bulunması gerekir (İİK ). Karşı taraf borçlunun eşi, usul ya da füruu, üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımı, evlat edineni ya da evlatlığıysa borçlunun durumunu bildiği farz edilir (İİK ). Ticari işletmenin ya da emtianın tamamını veya önemli kısmını devralan kişi bakımından da zarar verme kastının bilindiği kabul edilir; bu karine ancak kanunda gösterilen bildirim ya da ilan yapıldığı ispatlanarak çürütülebilir (İİK ).
Dava nasıl yürür?
- Takip ve aciz belgesi: Önce borçluya karşı icra takibi yapılır ve haciz aşamasında alacağın karşılanamadığı tutanakla belgelenir (İİK , ).
- Tasarrufun tespiti: Tapu, araç ve şirket kayıtlarından borçlunun hangi tarihte, kime, hangi bedelle devir yaptığı belirlenir; tarih, yukarıdaki tablodaki sürelerle karşılaştırılır.
- Davanın açılması: Dava, beş yıllık hak düşürücü süre dolmadan açılmalıdır (İİK ).
- talebi: Hâkim, alacaklının talebi üzerine iptale tabi tasarrufun konusu mallar hakkında ihtiyati haciz kararı verebilir; teminatın gerekip gerekmediğini ve miktarını mahkeme belirler. Dava, elden çıkarılmış mal yerine geçen değere ilişkinse ihtiyati haciz ancak teminatla verilebilir (İİK ). Bu talep, dava sürerken malın yeniden devredilmesi riskine karşı önemlidir.
- Yargılama: Mahkeme bu davaları basit yargılama usulüyle görür ve uyuşmazlıkları hâl ve şartları gözeterek serbestçe takdir eder (İİK ).
- Sonuç: Davalılardan biri alacağı öderse dava reddedilir (İİK ). Dava kabul edilirse alacaklı mal üzerinde cebrî icraya başvurur (İİK ).
Mal elden çıkmışsa ne olur?
Üçüncü kişi malı başkasına devretmişse dava, malın yerine geçen değere yönelir; üçüncü kişi bu değer oranında, davacının alacağını aşmamak üzere nakden tazmine mahkûm edilir (İİK ). Kendisine bağış yapılan kişi iyi niyetliyse yalnızca dava tarihinde elinde bulunan miktarı geri vermekle yükümlüdür (İİK ). Davayı kaybeden üçüncü kişi, verdiği şeyi ya da bedelini borçludan geri isteyebilir (İİK ).
Sık yapılan hatalar
- Süreyi borçlunun takibinden saymak: Beş yıllık hak düşürücü süre takip tarihinden değil, iptali istenen tasarrufun yapıldığı tarihten işler (İİK ). Eski bir devri fark eden alacaklı vakit kaybetmemelidir.
- Yalnız borçluyu davalı göstermek: Malı edinen kişi ve gerekiyorsa sonraki kötü niyetli edinenler de davalı olmalıdır (İİK ).
- İhtiyati haczi ihmal etmek: Dava sürerken mal iyi niyetli bir üçüncü kişiye geçerse aynen haciz imkânı kaybolabilir (İİK , ).
Sık sorulan sorular
Aciz belgesi almadan tasarrufun iptali davası açabilir miyim?
Kanun davayı, elinde geçici ya da kesin aciz belgesi bulunan alacaklıya tanır (İİK ). Haczi kabil mal bulunmadığını ya da malların yetersiz olduğunu gösteren haciz tutanağı da bu belge yerine geçer (İİK ).
Borçlu evini annesine sattı ve bedeli ödendi gibi gösterildi; ne olur?
Altsoy ile üstsoy arasındaki tasarruflar, gerçek değerine uygun bir karşılık alındığı ispatlanmadıkça bağışlama sayılır (İİK ). Karşılığın gerçekten ödendiğini ispat etmek, bu durumda işlemin taraflarına düşer.
Dava açma süresi ne kadar?
İptal davası hakkı, iptali istenen tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren beş yıl geçmekle düşer (İİK ). Ayrıca her grup için kanunda ayrı zaman şartları vardır (İİK –280).
Dava sürerken mal yeniden satılırsa?
Bunu önlemek için dava ile birlikte ihtiyati haciz istenebilir (İİK ). Mal iyi niyetli bir üçüncü kişiye geçerse onun hakları korunur (İİK ); dava değere dönüşür (İİK ).
Dayanaklar
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu , , , (7571 sayılı Kanunla değişik), , , , , ,
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; somut bir uyuşmazlıkta hukuki değerlendirme yerine geçmez.
Bu yazıda dayanılan maddeler
İİK · İİK · İİK · İİK · İİK · İİK · İİK · İİK · İİK · İİK
Bu sayfadaki bilgiler genel nitelikte olup hukuki görüş ya da danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve uygulama değişebilir; somut bir uyuşmazlıkta olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.