8 dk okuma
Kısa cevap
Vergi gibi bir amme alacağı vadesinde ödenmezse borçluya gönderilir; borçlu 15 gün içinde ya borcunu ödemeli ya da mal bildiriminde bulunmalıdır (6183 s.K. m.55). Bu süre sonunda borç ödenmezse tahsil dairesi, borçlunun kendisinde ya da üçüncü kişilerde bulunan mal, alacak ve haklarından alacağa yetecek miktarı haczeder (6183 s.K. m.62). Ancak kanun bazı malların hiç, maaş ve ücret gibi gelirlerin ise yalnız belirli bir oranda haczedilmesine izin verir (6183 s.K. m.70, m.71).
Haciz süreci nasıl başlar?
Amme alacaklarının cebren tahsili Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’a (6183 sayılı Kanun) göre yapılır. Süreç şu sırayla işler:
- : Vadesinde ödenmeyen borç için borçluya 15 gün içinde ödeme ya da mal bildiriminde bulunma çağrısı içeren ödeme emri tebliğ edilir. Ödeme emrinde borcun asıl ve ferileri, nereye ödeneceği ve süresinde ödenmezse doğacak sonuçlar yazılıdır (6183 s.K. m.55).
- İtiraz: Ödeme emri tebliğ edilen kişi, böyle bir borcu olmadığı, borcu kısmen ödediği ya da borcun zamanaşımına uğradığı iddiasıyla tebliğden itibaren 15 gün içinde itiraz edebilir (6183 s.K. m.58). İtirazın yolu ve sonuçları ayrı yazımızda ele alınmıştır.
- Mal bildirimi: Borçlu, borcuna yetecek mal, alacak ve haklarını, gelirlerini ya da haczi kabil malı olmadığını ve geçim kaynaklarını yazıyla veya sözlü olarak tahsil dairesine bildirir (6183 s.K. m.59).
- Haciz: Borç ödenmezse mal bildiriminde gösterilen ya da tahsil dairesince tespit edilen mallar haczedilir (6183 s.K. m.62).
- Paraya çevirme: Haczedilen mallar satılarak paraya çevrilir; satış bedelinden takip masrafları ve amme alacağı düşüldükten sonra kalan kısım, kanundaki sıraya göre borçluya verilir (6183 s.K. m.74).
Cebren tahsil ve takip, ödeme emrinin tebliğiyle başlamış olur (6183 s.K. m.55).
Mal bildirimi yapılmazsa ne olur?
Ödeme emri tebliğ edilip 15 gün içinde borç ödenmez ve mal bildirimi de yapılmazsa, borçlu mal bildiriminde bulununcaya kadar, bir defaya mahsus ve üç ayı geçmemek üzere hapisle tazyik edilebilir. Bu kararı tahsil dairesinin yazılı talebi üzerine icra hâkimi verir (6183 s.K. m.60). Hapisle tazyik bir ceza değil, mal bildirimini sağlamaya yönelik bir zorlama aracıdır.
Malı olmadığını bildiren borçlu, aynı zamanda ya da bildirimden itibaren 15 gün içinde son ikametgâh ve iş adreslerini ve varsa diğer tahsil dairelerindeki mükellefiyetlerini bildirmek ve nüfus kayıt suretini vermek zorundadır. Bu yükümlülüğü haklı bir özür olmadan yerine getirmeyenler için kanun adli para cezası öngörür (6183 s.K. m.114).
Hangi mallar haczedilemez?
Kanun borçlunun ve ailesinin asgari yaşam koşullarını korumak için bazı malları haciz dışında tutar (6183 s.K. m.70). Başlıcaları şunlardır:
- Borçlunun şahsı ve mesleği için gerekli elbise ve eşyası, borçlu ve ailesi için gerekli yatak takımları ve ibadete ilişkin kitap ve eşyası,
- Vazgeçilmesi mümkün olmayan mutfak takımı ve pek lüzumlu ev eşyası,
- Borçlu çiftçiyse geçimi için zorunlu arazi, hayvan ve tarım aletleri; çiftçi değilse sanat ve mesleği için gerekli alet, edevat ve kitaplar,
- Borçlu ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacağı,
- Vücut ve sağlık üzerine verilen zararlar için tazminat olarak ödenen paralar,
- Harcırah Kanunu’na göre yapılan ödemeler,
- Borçlunun hâline uygun evi; ancak evin değeri fazlaysa, hâline uygun bir ev alınabilecek miktar borçluya bırakılmak üzere ev haczedilip satılabilir.
Liste maddede sayılanlarla sınırlı değildir; özel kanunlarında haczedilemeyeceği gösterilen mallar da haczedilemez (6183 s.K. m.70/1). Bir malın bu kapsama girip girmediği somut durumda değerlendirilmelidir.
Maaş ve ücret ne kadar haczedilebilir?
Aylıklar, ödenekler, her çeşit ücretler, emekli aylıkları, sigorta ve emeklilik sandıklarınca bağlanan gelirler ile ilama bağlı olmayan nafakalar kısmen haczedilebilir (6183 s.K. m.71).
| Gelir | Haczedilebilecek kısım | Dayanak |
|---|---|---|
| Aylık, ücret, emekli aylığı ve benzerleri | Üçte birinden fazla, dörtte birinden az olamaz | 6183 s.K. m.71 |
| Asgari ücreti aşmayan aylık gelirler | Onda birinden fazlası haczedilemez | 6183 s.K. m.71 |
Bu oranlar kanunda yazılıdır; “asgari ücret” tutarı ise her yıl yeniden belirlenir. Hangi gelirin bu kapsamda olduğu ve kesintinin doğru yapılıp yapılmadığı bordro ve hesap hareketleriyle kontrol edilmelidir.
Banka hesabı ve üçüncü kişilerdeki alacaklar
Borçlunun bankadaki parası, işvereninden alacağı maaş ya da kiracısından alacağı kira gibi üçüncü kişilerdeki hak ve alacakları, o üçüncü kişiye tebliğ edilerek haczedilir. Haciz bildirisi alan kişi bundan sonra borcunu yalnız tahsil dairesine ödeyebilir; borçluya yaptığı ödeme geçerli olmaz (6183 s.K. m.79). Haciz bildirileri bankalara elektronik ortamda da tebliğ edilebilir.
Haciz bildirisini alan üçüncü kişi borcu olmadığını ya da malın elinde bulunmadığını ileri sürecekse bunu tebliğden itibaren yedi gün içinde tahsil dairesine yazıyla bildirmelidir; süresinde itiraz etmezse mal elinde ve borç zimmetinde sayılır (6183 s.K. m.79).
Haczedilen mal başkasınınsa: istihkak iddiası
Haciz sırasında bir malın aslında üçüncü bir kişiye ait olduğu ileri sürülebilir. Kanun iki durumu ayırır:
| Mal kimin elinde? | Süreç | Dayanak |
|---|---|---|
| Borçlunun elinde | Tahsil dairesi haciz zaptını aldığı tarihten itibaren 7 gün içinde iddiayı reddetmezse iddiayı kabul etmiş sayılır. İddia kabul edilmezse üçüncü kişiye 7 gün içinde mahkemeye başvurması bildirilir; süresinde dava açılmazsa iddiadan vazgeçilmiş sayılır | 6183 s.K. m.66 |
| Üçüncü kişinin elinde | Malın borçluya ait olduğunu ileri süren idare, bildirimden itibaren 15 gün içinde dava açmazsa istihkak iddiası kabul edilmiş sayılır | 6183 s.K. m.67 |
Borçluyla birlikte oturan kişilerin istihkak iddiasında mal, borçlunun elinde sayılır (6183 s.K. m.67). Başkasına ait olduğu beyan edilen malların haczi en sona bırakılır (6183 s.K. m.62).
Haciz ne kadar süre yapılabilir?
Amme alacağı, vadesinin rastladığı takvim yılını izleyen yıl başından itibaren beş yıl içinde tahsil edilmezse zamanaşımına uğrar; zamanaşımından sonra borçlunun rızasıyla yaptığı ödemeler kabul edilir (6183 s.K. m.102). Zamanaşımını kesen ve durduran sebepler kanunda ayrıca sayılmıştır; bu konu ayrı yazımızda ele alınmıştır.
Sık sorulan sorular
Vergi dairesi tek evimi haczedebilir mi?
Borçlunun hâline uygun evi haczedilemez; ancak evin değeri fazlaysa, hâline uygun bir yer alınabilecek miktar borçluya bırakılmak üzere ev haczedilip satılabilir (6183 s.K. m.70/11). Evin “hâline uygun” olup olmadığı somut olayda değerlendirilir.
Maaşımın tamamına haciz konulabilir mi?
Hayır. Maaş ve ücretler kısmen haczedilebilir; haczedilecek miktar üçte birden fazla, dörtte birden az olamaz. Asgari ücreti aşmayan aylık gelirlerin onda birinden fazlası haczedilemez (6183 s.K. m.71).
Mal bildiriminde bulunmazsam ne olur?
Ödeme emrindeki 15 günlük süre içinde borç ödenmez ve mal bildirimi yapılmazsa, icra hâkiminin kararıyla üç ayı geçmemek üzere hapisle tazyik uygulanabilir (6183 s.K. m.60).
Haciz bildirisi geldi ama işçiye borcumuz yok; ne yapmalıyız?
Bunu tebliğden itibaren yedi gün içinde tahsil dairesine yazıyla bildirmelisiniz; süresinde itiraz edilmezse borç zimmetinizde sayılır (6183 s.K. m.79).
Ödeme emrine itiraz haczi durdurur mu?
Ödeme emrine itirazın yolu, şartları ve tahsil üzerindeki etkisi ayrı yazımızda ele alınmıştır. Borcun tamamına yapılan itiraz reddedilirse ret kararının tebliğinden itibaren 15 gün içinde mal bildiriminde bulunmak gerekir (6183 s.K. m.58).
Dayanaklar
- 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun m.55, m.58, m.59, m.60, m.62, m.66, m.67, m.70, m.71, m.74, m.79, m.102, m.114
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; somut bir uyuşmazlıkta hukuki değerlendirme yerine geçmez.
Bu yazıda dayanılan maddeler
6183 s.K. m.55 · 6183 s.K. m.58 · 6183 s.K. m.59 · 6183 s.K. m.60 · 6183 s.K. m.62 · 6183 s.K. m.66 · 6183 s.K. m.67 · 6183 s.K. m.70 · 6183 s.K. m.71 · 6183 s.K. m.74 · 6183 s.K. m.79 · 6183 s.K. m.102 · 6183 s.K. m.114
Bu sayfadaki bilgiler genel nitelikte olup hukuki görüş ya da danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve uygulama değişebilir; somut bir uyuşmazlıkta olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.