Etkin pişmanlık:hangi suçlarda cezayı azaltır ya da kaldırır?

Etkin pişmanlık ile gönüllü vazgeçme arasındaki fark

İkiİki kurum arasındaki ayrım, suçun hangi aşamada olduğuna dayanır.

Gönüllü vazgeçme suç henüz tamamlanmamışken söz konusudur: fail suçun icra hareketlerinden gönüllü olarak vazgeçer ya da kendi çabasıyla suçun tamamlanmasını veya neticenin gerçekleşmesini önlerse, teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz. Ancak o ana kadar yaptığı kısım başlı başına bir suç oluşturuyorsa yalnız o suçun cezası verilir (TCK m.36). İştirak hâlinde işlenen suçlarda gönüllü vazgeçmeden yalnız vazgeçen suç ortağı yararlanır (TCK m.41/1).

Etkin pişmanlık ise suç tamamlandıktan sonra gösterilir. Kanun, belirli suçlarda bu sonraki davranışı ödüllendirir. Bu nedenle “pişmanım” demek tek başına yeterli değildir; maddede aranan somut davranışın (iade, tazmin, bildirim) zamanında ve eksiksiz yerine getirilmesi gerekir.

Malvarlığına karşı suçlarda etkin pişmanlık

Hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflas ve taksirli iflas suçlarında etkin pişmanlığın sonucu, zararın ne zaman giderildiğine göre değişir (TCK m.168):

Burada dikkat edilecek noktalar şunlardır:

• Bizzat pişmanlık: Zararın fail, azmettiren ya da yardım eden tarafından bizzat pişmanlık gösterilerek giderilmesi gerekir (TCK m.168/1).
• Aynen iade veya tazmin: Zarar, alınan şey geri verilerek ya da bedeli ödenerek tamamen giderilmelidir.
• Kısmi iade: Zararın yalnız bir kısmı geri verilir ya da tazmin edilirse, etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için ayrıca mağdurun rızası aranır (TCK m.168/4).
• Karşılıksız yararlanma: Bu suçta zarar soruşturma tamamlanmadan önce tamamen tazmin edilirse kamu davası açılmaz; hüküm verilinceye kadar tazmin edilirse ceza üçte birine kadar indirilir. Kişi bu imkândan iki defadan fazla yararlanamaz (TCK m.168/5).

Kanundaki “kadarı” ifadesi, indirimin oranını mahkemenin bu üst sınır içinde belirleyeceğini gösterir.

Zimmet suçunda etkin pişmanlık

Kamu görevlisinin zimmet suçunda da zararın giderilme zamanı belirleyicidir (TCK m.248):

• Soruşturma başlamadan önce zimmete geçirilen mal aynen iade edilir ya da zarar tamamen tazmin edilirse, cezanın üçte ikisi indirilir (TCK m.248/1).
• Kovuşturma başlamadan önce, gönüllü olarak iade veya tazmin hâlinde cezanın yarısı indirilir (TCK m.248/2).
• Etkin pişmanlık hükümden önce gerçekleşirse cezanın üçte biri indirilir (TCK m.248/2).

Malvarlığı suçlarından farklı olarak burada kanun “kadarı” değil, belirli bir oran öngörür.

Cezayı tamamen kaldıran etkin pişmanlık hâlleri

Bazı suçlarda etkin pişmanlık cezayı indirmekle kalmaz, hiç ceza verilmemesine yol açar. Bunun ortak şartı genellikle bildirimin “durum resmî makamlarca öğrenilmeden önce” yapılmasıdır.

Rüşvet: Rüşvet alan kişi, durum resmî makamlarca öğrenilmeden önce rüşvet konusu şeyi soruşturmaya yetkili makamlara aynen teslim ederse cezaya hükmolunmaz. Rüşvet alma konusunda anlaşan kamu görevlisinin, rüşvet veren ya da bu konuda anlaşmaya varan kişinin ve suça iştirak eden diğer kişilerin, durum öğrenilmeden önce yetkili makamları haberdar etmesi de aynı sonucu doğurur (TCK m.254/1-3). Bu hükümler yabancı kamu görevlilerine rüşvet verenlere uygulanmaz (TCK m.254/4).

Uyuşturucu ve uyarıcı madde suçları (TCK m.192):

• İmal ve ticaret suçuna iştirak etmiş kişi, resmî makamlar haber almadan önce diğer suç ortaklarını ve maddelerin saklandığı ya da imal edildiği yerleri bildirir ve bu bilgi suç ortaklarının yakalanmasını veya maddenin ele geçirilmesini sağlarsa cezaya hükmolunmaz (TCK m.192/1).
• Kullanmak için madde satın alan, kabul eden ya da bulunduran kişi, resmî makamlar haber almadan önce maddeyi kimden, nerede ve ne zaman temin ettiğini bildirerek yakalamayı ya da ele geçirmeyi kolaylaştırırsa cezaya hükmolunmaz (TCK m.192/2).
• Kullanan kişi, hakkında soruşturma başlatılmadan önce resmî makamlara veya sağlık kuruluşlarına başvurarak tedavi ettirilmesini isterse cezaya hükmolunmaz (TCK m.192/4).
• Suç haber alındıktan sonra gönüllü olarak suçun ortaya çıkmasına ve faillerin yakalanmasına yardım eden kişinin cezası, yardımın niteliğine göre dörtte birden yarısına kadar indirilir (TCK m.192/3).

Kullanmak için bulundurma suçunda ayrıca kamu davasının açılmasının ertelenmesi gibi özel bir rejim de vardır (TCK m.191/2).

Karşılıksız çek: Karşılıksız kalan çek bedelini kanunda belirtilen faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında yargılama sürüyorsa davanın düşmesine, mahkûmiyet kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir (5941 s.K. m.6/1). Bu konu karşılıksız çek yazımızda ayrıca anlatılmıştır.

Etkin pişmanlıktan yararlanmak için

1. Suçun maddesini belirleyin: Etkin pişmanlık yalnız kanunda öngörülen suçlarda vardır; ilgili maddeye bakılmalıdır.
2. Zamanlamayı değerlendirin: Soruşturma, kovuşturma ya da hüküm aşamasından hangisinin öncesinde olunduğu indirimin oranını belirler (TCK m.168, m.248).
3. Zararı tamamen giderin: Kısmi ödeme, malvarlığı suçlarında ancak mağdurun rızasıyla etkin pişmanlık sayılır (TCK m.168/4).
4. Belgeleyin: İade ya da ödemenin yapıldığını gösteren tutanak, dekont veya mağdur beyanı dosyaya sunulmalıdır.
5. Bildirimi doğru merciye yapın: Bildirime dayalı hâllerde başvurunun soruşturmaya yetkili makamlara yapılması gerekir (TCK m.254, m.192).

Zararın giderilmesi, hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve uzlaştırma gibi başka kurumlarda da önem taşır; bunlar ayrı yazılarda anlatılmıştır.

Sık yapılan hatalar

• Kısmi ödemeyi yeterli sanmak: Malvarlığı suçlarında kısmi iade ancak mağdurun rızasıyla etkin pişmanlık sayılır (TCK m.168/4).
• Bildirimi geciktirmek: Rüşvet ve uyuşturucu suçlarında cezasızlık, durumun resmî makamlarca öğrenilmesinden önceki bildirime bağlıdır (TCK m.192/1, m.254).
• Zamanlamanın önemini küçümsemek: Aynı ödeme, kovuşturmadan önce yapılırsa daha yüksek, hükümden hemen önce yapılırsa daha düşük indirim sağlar (TCK m.168/1-2, m.248).

Sık sorulan sorular

Etkin pişmanlık her suçta uygulanır mı?

Hayır. Yalnız kanunun ilgili maddesinde öngörülen suçlarda ve o maddede yazılı şartlarla uygulanır; örneğin malvarlığı suçları için TCK m.168, zimmet için m.248, rüşvet için m.254.

Çaldığım şeyin bir kısmını geri verdim, indirim alır mıyım?

Kısmen geri verme veya tazmin hâlinde etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için mağdurun rızası da aranır (TCK m.168/4).

Dava açıldıktan sonra zararı ödersem ne olur?

Malvarlığı suçlarında kovuşturma başladıktan sonra ve hüküm verilmeden önce zararın giderilmesi, cezanın yarısına kadar indirilmesini sağlar (TCK m.168/2).

Etkin pişmanlıkta mahkeme hangi kararı verir?

Ceza verilmemesini gerektiren etkin pişmanlık hâllerinde ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilir (CMK m.223/4); indirim öngörülen hâllerde ise mahkûmiyet hükmünde ceza indirilir.

Gönüllü vazgeçme ile etkin pişmanlık aynı mı?

Hayır. Gönüllü vazgeçme suç tamamlanmadan önceki vazgeçmedir ve teşebbüsten ceza verilmez (TCK m.36); etkin pişmanlık ise tamamlanmış suçtan sonra gösterilen ve kanunda ayrıca düzenlenen davranıştır.

Dayanaklar

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.36, m.41, m.168, m.191, m.192, m.248, m.254
• 5941 sayılı Çek Kanunu m.6
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.223

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; somut bir uyuşmazlıkta hukuki değerlendirme yerine geçmez.