Karşılıksız çek:hamilin hakları ve keşidecinin sorumluluğu

Çek ne zaman ve nereye ibraz edilmeli?

Çek,Çek, görüldüğünde ödenen bir ödeme aracıdır; aksine yazılan kayıt yazılmamış sayılır (TTK m.795/1). Çeki elinde bulunduran kişiye hamil, çeki düzenleyen kişiye keşideci (düzenleyen), ödemeyi yapacak bankaya da muhatap banka denir.

İbraz süreleri kanunda şöyle belirlenmiştir (TTK m.796):

Süreler, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar (TTK m.796/3). Çek, hesabın bulunduğu bankanın herhangi bir şubesine ibraz edilebilir; başka şubeye ibraz edildiğinde o şube karşılığı sorarak ödeme yapar (5941 s.K. m.3/1).

İleri tarihli çek: Çekin üzerine gelecekteki bir düzenleme tarihi yazılmış olabilir. Kanun, düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çekin ibraz günü ödeneceğini söyler (TTK m.795/2). Ancak bu tarihten önce ibraz edilip karşılığı ödenmeyen çek için hukuki takip yapılamaz; takip yapılabilmesi için çekin, üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması şarttır (5941 s.K. m.3/8). Bu nedenle ileri tarihli çeki erken bankaya götürmek, hamilin aleyhine sonuç doğurabilir.

Banka karşılıksız çekte ne öder?

Çek hesabında hiç para yoksa ya da yetersizse banka, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için, düzenleyici dışındaki hamile kanunda belirlenen bir tutara kadar ödeme yapmakla yükümlüdür (5941 s.K. m.3/3). Bu yükümlülük, hesap sahibi ile banka arasında çek defteri teslim edilirken kurulmuş dönülemez bir kredi sözleşmesi hükmündedir.

Bankanın ödemekle yükümlü olduğu tutar sabit değildir; Merkez Bankası tarafından her yıl ocak ayında yeniden belirlenir ve Resmî Gazete’de yayımlanır (5941 s.K. m.3/3). Güncel tutar için sitedeki Parasal Sınırlar sayfasına bakın. Çekin üzerinde yazılı baskı tarihinden itibaren beş yıl içinde ibraz edilmeyen çekte bankanın bu sorumluluğu sona erer (5941 s.K. m.3/9).

Karşılıksızdır işlemi, bankanın ödediği miktar düşüldükten sonra karşılanamayan kısımla sınırlı olarak yapılır (5941 s.K. m.3/2). Hamilin talebiyle çekin arkasına ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın ödediği miktar ve karşılıksız kalan tutar yazılır; işlem banka yetkilisi ile ibraz eden kişi tarafından imzalanır. Hamil imzalamaktan kaçınırsa karşılıksızdır işlemi yapılmaz (5941 s.K. m.3/4).

Banka, karşılığı bulunduğu hâlde ödemeyi ya da kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarı geciktirirse hamile her gün için binde üç gecikme cezası öder (5941 s.K. m.3/7).

Hamil kime karşı alacak isteyebilir?

Süresinde ibraz edilen çekin ödenmediği; protesto, muhatap bankanın çek üzerine ibraz gününü göstererek yazdığı tarihli beyan ya da takas odasının tarihli beyanıyla belgelenirse hamil cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına başvurabilir (TTK m.808). Ciranta, çeki arka yüzüne imza atarak devreden kişidir. Bu belgeleme ibraz süresi geçmeden yapılmalıdır; ibraz sürenin son gününde yapılmışsa izleyen iş gününde de yapılabilir (TTK m.809).

Kısmi ödeme yapılan durumlarda banka, çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisini hamile ücretsiz verir; hamil bu fotokopiyle çek borçlularına ya da kambiyo senetlerine özgü takip yoluna başvurabilir (5941 s.K. m.3/6). Kambiyo senedine dayalı takibin işleyişi ve borçlunun itiraz süresi ayrı bir yazıda anlatılmıştır.

Zamanaşımı: Hamilin cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m.814/1). Çeki ödemek zorunda kalan bir borçlunun diğer borçlulara başvurma hakkı da ödeme ya da dava tarihinden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar (TTK m.814/2).

Karşılıksız çekin ceza boyutu

Kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilen çekle ilgili “karşılıksızdır” işlemine sebep olan kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur (5941 s.K. m.5/1). Bu ceza, çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Kanun metnindeki faiz ve yargılama giderine ilişkin ibare Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir; bu nedenle alt sınır güncel metinde yalnız karşılıksız kalan miktara bağlanmıştır.

Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder; yargılama sırasında da koruma tedbiri olarak bu yasağa resen karar verilir (5941 s.K. m.5/1). Çek karşılığını hesapta bulundurmakla yükümlü kişi çek hesabı sahibidir; hesap sahibi tüzel kişiyse mali işlerden sorumlu yönetim organı üyesi, böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişiler yükümlüdür (5941 s.K. m.5/2).

Önemli usul özellikleri şunlardır:

• Dava icra mahkemesinde görülür; çekin ibraz edildiği ya da hesabın açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer veya hesap sahibinin ya da şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (5941 s.K. m.5/1).
• Bu suçta ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanmaz (5941 s.K. m.5/10).
• Ödenmeyen adli para cezası, kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeden doğrudan hapse çevrilir (5941 s.K. m.5/11).

Şikâyet süresi: Çek Kanunu’nun bu maddesi ayrı bir şikâyet süresi öngörmez. Türk Ceza Kanunu’nun genel hükümleri özel ceza kanunlarındaki suçlara da uygulanır (TCK m.5); genel kurala göre şikâyete bağlı suçlarda yetkili kişi, dava zamanaşımı süresini geçmemek koşuluyla fiili ve failin kim olduğunu öğrendiği günden itibaren altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz (TCK m.73/1-2). Sürenin somut olayda nasıl hesaplanacağı ayrıca değerlendirilmelidir.

Keşideci ödeme yaparsa ne olur? Etkin pişmanlık

Karşılıksız kalan çek bedelini, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında, yargılama sürüyorsa davanın düşmesine, mahkûmiyet kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir (5941 s.K. m.6/1). Hamilin şikâyetten vazgeçmesi de aynı sonucu doğurur (5941 s.K. m.6/2). Etkin pişmanlık kavramı ceza hukukunun genel bir kurumu olarak ayrı bir yazıda ele alınmıştır.

Mahkûm olan kişi, cezanın tamamen infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra, hükmü veren mahkemeden çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılmasını isteyebilir (5941 s.K. m.6/3).

Çekiniz karşılıksız çıktıysa adım adım

1. Süreyi hesaplayın: Çekin üzerindeki düzenleme tarihinin ertesi gününden başlayarak on gün ya da bir aylık ibraz süresini belirleyin (TTK m.796).
2. Süresinde ibraz edin: İleri tarihli çeki düzenleme tarihinden önce bankaya götürmeyin (5941 s.K. m.3/8).
3. Karşılıksızdır işlemini yaptırın: Çekin arkasına yapılan şerhi kontrol edip imzalayın (5941 s.K. m.3/4).
4. Bankanın yasal ödemesini alın: Bankanın kanunen ödemekle yükümlü olduğu tutarı talep edin (5941 s.K. m.3/3).
5. Belgeleri saklayın: Çekin aslını ya da kısmi ödemede verilen onaylı fotokopiyi koruyun (5941 s.K. m.3/6).
6. Alacak yolunu seçin: Çek borçlularına karşı başvurma hakkını üç yıllık zamanaşımı dolmadan kullanın (TTK m.814).
7. Şikâyeti değerlendirin: Ceza yolunu kullanacaksanız şikâyet süresini kaçırmayın (TCK m.73).

Sık sorulan sorular

İbraz süresini kaçırdım, hiçbir hakkım kalmadı mı?

Başvurma hakkı ve karşılıksız çek suçu, süresinde ibraz şartına bağlıdır (TTK m.808; 5941 s.K. m.5/1). Süre geçtikten sonra hangi yolların açık kaldığı, çekin dayandığı temel ilişkiye göre somut durumda değerlendirilmelidir.

Banka bana ne kadar öder?

Karşılıksız çekte bankanın ödemekle yükümlü olduğu tutar her yıl ocak ayında yeniden belirlenir (5941 s.K. m.3/3). Güncel tutar için sitedeki Parasal Sınırlar sayfasına bakın.

Karşılıksız çek için uzlaşma yapılabilir mi?

Hayır. Bu suç bakımından ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması hükümleri uygulanmaz (5941 s.K. m.5/10).

Keşideci borcu ödeyince ne olur?

Çek bedeli kanunda belirtilen faiziyle birlikte tamamen ödenirse dava düşer ya da kesinleşmiş hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar (5941 s.K. m.6/1).

Çeke dayalı alacak ne zaman zamanaşımına uğrar?

Hamilin çek borçlularına başvurma hakkı, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m.814/1).

Dayanaklar

• 5941 sayılı Çek Kanunu m.3, m.5, m.6
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.795, m.796, m.808, m.809, m.814
• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.5, m.73

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; somut bir uyuşmazlıkta hukuki değerlendirme yerine geçmez.