Uluslararası çocuk kaçırma ve iade:Lahey Sözleşmesi ve 5717 sayılı Kanun

Hangi durumlar “uluslararası çocuk kaçırma” sayılır?

KanununKanunun kapsamı dar ve tekniktir. Uygulanabilmesi için şu unsurlar birlikte bulunmalıdır (5717 s.K. m.1, m.2):

• Çocuk, haklar ihlal edilmeden hemen önce Sözleşme’ye taraf ülkelerden birinde mutat meskene sahip olmalıdır.
• Çocuk, velayet hakkı ihlal edilerek başka bir taraf ülkeye götürülmüş ya da orada alıkonulmuş olmalıdır.
• İhlal edilen velayet veya kişisel ilişki hakkı, bir kişiye ya da kuruma tek başına veya birlikte kullanılmak üzere verilmiş ve yer değiştirme ya da alıkonma sırasında fiilen kullanılıyor olmalıdır.

Kanundaki “velayet hakkı”, çocuğun bakım, gözetim ve koruması ile meskenini belirleme hakkını ifade eder (5717 s.K. m.3/1-d). Bu nedenle, örneğin ortak velayetin sürdüğü bir durumda bir ebeveynin diğerinin rızası olmadan çocuğu kalıcı olarak başka bir ülkeye götürmesi bu kapsamda değerlendirilebilir. Türk hukukunda da çocuk, yasal sebep olmaksızın ana ve babasından alınamaz (TMK m.339/4).

Uyuşmazlığın Sözleşme’nin kapsamına girip girmediği (diğer ülkenin taraf olup olmadığı, mutat meskenin neresi olduğu, velayetin fiilen kullanılıp kullanılmadığı) her olayda ayrıca değerlendirilir.

Kim, nereye başvurur?

Çocuğun yerinin velayet hakkı ihlal edilerek haksız olarak değiştirildiğini veya alıkonulduğunu ileri süren kişi, kurum veya kuruluş; çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkenin merkezî makamına, Türkiye’deki Merkezî Makama ya da Sözleşme’ye taraf herhangi bir devletin merkezî makamına başvurabilir (5717 s.K. m.7/1).

Merkezî Makam başvurudan sonra Cumhuriyet başsavcılığı aracılığıyla çocuğun bulunduğu yerin tespiti ve korunması için gerekli tedbirleri alır; çocuğun kaçıran kişinin rızasıyla iadesi ya da taraflar arasında sulh yoluyla çözüm için çalışır; bu mümkün olmazsa yetkili mahkemede dava açar (5717 s.K. m.4, m.5).

Süreç adım adım

1. Başvuru: Merkezî Makama ya da yabancı bir merkezî makama başvurulur (5717 s.K. m.7/1). Yabancı merkezî makamdan gelen belgelerin tasdiki aranmaz (5717 s.K. m.7/3).
2. Yer tespiti ve sulh girişimi: Merkezî Makam çocuğun yerini tespit ettirir ve gönüllü iade ya da sulh için gerekli tedbirleri alır (5717 s.K. m.5/1-a, b).
3. Dava: Sulh olmazsa Cumhuriyet başsavcılığı aile mahkemesinde iade davası açar (5717 s.K. m.5/1-c, m.7/2). Davaname, duruşma günüyle birlikte taraflara tebliğ edilir (5717 s.K. m.9/1).
4. Mahkemede sulh teşviki: Mahkeme esasa girmeden önce uzmanlardan da yararlanarak çocuğun iadesini sulh yoluyla teşvik eder; sulh sağlanamazsa esas hakkında karar verir (5717 s.K. m.8).
5. Hızlı yargılama: Bu davalar basit yargılama usulüne göre öncelikle ve acele görülür (5717 s.K. m.9/2) ve adli tatilde de görülür (5717 s.K. m.16/1).
6. Karar ve kesinleşme: İade veya kişisel ilişki kararları kesinleştiğinde yerine getirilir; Merkezî Makam, başvuruda bulunan veya davalı kanun yoluna başvurabilir (5717 s.K. m.17).
7. Yerine getirme: İlamlar, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun ilgili hükümlerine göre teslim emri tebliğ edilmeksizin yerine getirilir (5717 s.K. m.18/1). Teslim, çocuğun fiziksel ve duygusal gelişimini ağır bir tehlikeye düşürecekse, bu durum uzmanca tespit edildiğinde tehlike kalkıncaya kadar teslim işlemleri ertelenir (5717 s.K. m.22).

Dava sürerken çocuk nasıl korunur?

Kanun, çocuğun yeniden kaçırılmasını ve zarar görmesini önlemek için mahkemeye geniş tedbir yetkisi verir. Mahkeme talep üzerine veya kendiliğinden şu geçici tedbirlere karar verebilir (5717 s.K. m.24):

• Çocuğun yurt dışına çıkışının geçici olarak durdurulması,
• Çocuk adına pasaport alınması veya yenilenmesinin durdurulması,
• Okul, muhtarlık veya nüfus kayıtlarının alınması ya da değiştirilmesinin durdurulması,
• Pasaport veya kimlik kayıtlarına dava süresince el konulması,
• Çocuğun belirli aralıklarla yetkili makamlarca kontrol edilmesi.

Çocuğun yüksek yararı tehlikedeyse mahkeme, gerektiğinde çocuğun görüşünü ve uzman raporunu alarak çocuğu bir akrabaya teslim, güvenilir bir aile yanına ya da kuruma yerleştirme gibi tedbirlere de karar verebilir (5717 s.K. m.10). Dava sonuçlanıncaya kadar başvuruda bulunan ile çocuk arasında geçici kişisel ilişki kurulmasına da karar verilebilir (5717 s.K. m.11/2).

İade davası ile velayet davası arasındaki ilişki

İade davasının konusu “çocuk kimde kalsın” değil, “çocuk geldiği ülkeye dönsün mü” sorusudur. Bu yüzden:

• Çocuğun iadesine karar verilmişse, aynı hükümde ayrıca velayete ilişkin karar verilmez. İade talebi reddedilirse velayet hakkında karar verilebilir (5717 s.K. m.12).
• Çocuğun iadesi başvurusundan sonra verilmiş bir velayet kararı, iade talebinin reddine gerekçe oluşturmaz (5717 s.K. m.13). Yani çocuğu götüren ebeveynin sonradan kendi lehine velayet kararı alması iade sürecini kendiliğinden durdurmaz.

İadenin hangi istisnai hâllerde reddedilebileceği Sözleşme’de düzenlenmiştir; bu istisnaların somut olayda uygulanıp uygulanamayacağı mahkemenin değerlendirmesine bağlıdır. Kanunda hüküm bulunmayan hâllerde TMK’nın aile hukukuna ilişkin hükümleri ile ilgili diğer kanunlar uygulanır (5717 s.K. m.29).

Sık sorulan sorular

Eşim çocuğumuzu yurt dışına götürdü ve geri getirmiyor. Ne yapabilirim?

Gidilen ülke Sözleşme’ye tarafsa, Adalet Bakanlığına (Merkezî Makam) ya da o ülkenin merkezî makamına iade başvurusu yapabilirsiniz (5717 s.K. m.3/1-a, m.7/1).

Çocuk Türkiye’ye getirildiyse dava nerede görülür?

Başvuru sırasında çocuğun oturduğu ya da koruma altına alındığı yerdeki aile mahkemesinde (5717 s.K. m.6).

Kanun her yaştaki çocuğa uygulanır mı?

Hayır. Kanun anlamında çocuk, on altı yaşını tamamlamamış kişidir (5717 s.K. m.3/1-c).

Dava sürerken çocuğun yeniden yurt dışına çıkarılması engellenebilir mi?

Evet. Mahkeme yurt dışı çıkışın durdurulması, pasaport işlemlerinin durdurulması ve pasaporta el konulması gibi tedbirlere karar verebilir (5717 s.K. m.24).

Bu süreç için harç ödenir mi?

Bu Kanunun uygulanmasından doğan dava ve işler harca tabi değildir; başvuruda bulunan adli yardımdan da yararlanabilir (5717 s.K. m.27/1, m.28). Avukat masrafları ise kovuşturma ödeneğinden karşılanmaz (5717 s.K. m.27/2).

Dayanaklar

• 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun m.1, m.2, m.3, m.4, m.5, m.6, m.7, m.8, m.9, m.10, m.11, m.12, m.13, m.16, m.17, m.18, m.22, m.24, m.27, m.28, m.29
• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.339
• 25/10/1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Sözleşme

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; somut bir uyuşmazlıkta hukuki değerlendirme yerine geçmez.