9 dk okuma
Kısa cevap
Boşanmada velayet, çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararı esas tutularak eşlerden birine bırakılır; velayet kendisine verilmeyen ebeveynin çocukla si de aynı kararda düzenlenir (TMK ). Boşanmadan sonra ana ya da babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi ya da ölmesi gibi yeni olgular zorunlu kılarsa hâkim velayeti ve kişisel ilişkiyi yeniden düzenleyebilir (TMK ). Velayet ne bir ödül ne de bir cezadır; bütün kararların ölçüsü çocuğun yararıdır.
Velayet nedir, kimde bulunur?
Ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velayeti altındadır; yasal sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz (TMK ). Velayet; çocuğun bakımı, eğitimi, yaşadığı yerin belirlenmesi, mallarının yönetimi ve üçüncü kişilere karşı temsil edilmesi gibi yetki ve yükümlülükleri kapsar. Ana ve baba, velayetleri çerçevesinde üçüncü kişilere karşı çocuklarının yasal temsilcisidir (TMK ).
| Durum | Velayet kimdedir? | Dayanak |
|---|---|---|
| Evlilik devam ediyor | Ana ve baba birlikte kullanır | TMK m.336/1 |
| Ortak hayata son verilmiş ya da ayrılık kararı var | Hâkim eşlerden birine verebilir | TMK m.336/2 |
| Boşanma | Çocuğun kendisine bırakıldığı taraf | TMK m.336/3 |
| Ebeveynlerden birinin ölümü | Sağ kalan | TMK m.336/3 |
| Ana ve baba evli değil | Ana; belirli hâllerde hâkim çocuğun menfaatine göre vasi atar ya da velayeti babaya verir | TMK m.337 |
Ana ve baba, çocuğun bakım ve eğitimi konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak gerekli kararları alır; olgunluğu ölçüsünde çocuğa hayatını düzenleme olanağı tanır ve önemli konularda olabildiğince onun düşüncesini göz önünde tutar (TMK ).
Boşanmada velayet nasıl belirlenir?
Mahkeme boşanmaya veya ayrılığa karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinler; çocuk vesayet altındaysa vasinin ve nın düşüncesini alır; ardından ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler (TMK ). Kanunun koyduğu ölçüt, çocuğun sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararıdır (TMK ).
Uygulamada hâkimin baktığı başlıca unsurlar şunlardır:
- Çocuğun günlük bakımını, okul ve sağlık takibini fiilen kimin üstlendiği,
- Ebeveynlerin çalışma düzeni, konut ve yaşam koşulları,
- Çocuğun yaşı, gelişimi ve kardeşleriyle birlikte kalma ihtiyacı,
- Ebeveynlerden birinin şiddet, bağımlılık ya da ihmal gibi çocuğu tehlikeye düşüren bir durumunun bulunup bulunmadığı,
- Olgunluğu elveriyorsa çocuğun kendi görüşü (TMK ).
Aile mahkemesi bu değerlendirmede adliyede görevlendirilen psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanır; bu uzmanlar mahkemenin istediği konularda araştırma ve inceleme yapar, görüş bildirir (4787 s.K. m.5). Uygulamada “” adıyla bilinen bu rapor, velayet kararında önemli bir yer tutar; ancak hâkim delilleri birlikte değerlendirir.
Boşanma davası sürerken de hâkim, çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK ). Velayet ve kişisel ilişki için geçici düzenleme bu önlemlerdendir.
Kişisel ilişki (çocukla görüşme) hakkı
Ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir (TMK ). Kişisel ilişki, kararla gün, saat, yer ve teslim usulü belirlenerek düzenlenir; bayram, yarıyıl ve yaz tatili dönemleri ayrıca gösterilir.
Kanun bu hakkın sınırlarını da çizer:
- Ana ve babadan her biri, diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten ve çocuğun eğitilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür (TMK ).
- Kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girer, ana ya da baba bu hakkı yükümlülüklerine aykırı kullanır, çocukla ciddi olarak ilgilenmez ya da başka önemli sebepler varsa kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya alınabilir (TMK ).
- Velayet kendisine bırakılan ana ya da baba kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir; bu husus kişisel ilişki kararında taraflara ihtar edilir (TMK , ).
- Olağanüstü hâller mevcutsa, çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde kişisel ilişki hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlara (örneğin büyükanne ve büyükbabaya) da tanınabilir (TMK ).
- Bir düzenleme yapılıncaya kadar, velayet hakkına sahip ya da çocuğun kendisine bırakıldığı kişinin rızası dışında kişisel ilişki kurulamaz (TMK ).
Kişisel ilişkiye ilişkin bütün düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir; boşanmaya ve evlilik birliğinin korunmasına ilişkin yetki kuralları saklıdır (TMK ).
Velayetin değiştirilmesi
Velayet kararı kesin ve değişmez değildir. Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, kendiliğinden ya da ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (TMK ). Durumun değişmesi hâlinde çocuğun korunmasına ilişkin önlemlerin yeni koşullara uydurulması gerekir (TMK ).
Burada sık yapılan bir yanılgıya dikkat çekmek gerekir: velayete sahip ana ya da babanın yeniden evlenmesi, velayetin kaldırılmasını tek başına gerektirmez; ancak çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibi değiştirilebilir (TMK ). Yani değiştirme talebi “yeniden evlendi” olgusuna değil, bunun ya da başka bir değişikliğin çocuğa etkisine dayandırılmalıdır.
Değiştirme davasında güçlü bir dosya, genel ifadeler yerine tarihli somut olaylardan oluşur: okul devamsızlık kayıtları, kaçırılan sağlık kontrolleri, çocuğun sürekli başkalarının yanında bırakılması, kişisel ilişkinin engellenmesine dair kayıtlar gibi.
Değiştirme davası adım adım
- Önceki velayet ve kişisel ilişki kararını ve kesinleşme durumunu inceleyin; kararda kişisel ilişkiye uyulmamasının sonucuna ilişkin ihtar bulunup bulunmadığına bakın (TMK , ).
- Değişen olguları belgeyle toplayın: okul ve sağlık kayıtları, adres değişikliği, ihmal ya da engellemeye dair kayıtlar.
- Davayı aile mahkemesinde açın; aile mahkemesi bulunmayan yerde görevlendirilmiş asliye hukuk mahkemesinde (4787 s.K. m.4/1-1).
- Sosyal inceleme raporu alınmasını ve olgunluğu elveriyorsa çocuğun görüşünün alınmasını isteyin.
- Acil bir durum varsa yargılama sürerken geçici önlem talebini ayrı başlık altında yazın.
- Velayet değişirse nın yeniden belirlenmesini de aynı dosyada değerlendirin.
Velayetin kaldırılması ve çocuğun korunması
Velayetin değiştirilmesi ile kaldırılması farklı kurumlardır. Çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamazsa veya bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa hâkim; ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması gibi sebeplerle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi ya da çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması hâllerinde velayetin kaldırılmasına karar verir (TMK ). Velayet her ikisinden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır (TMK ).
Velayetin kaldırılması hâlinde ana ve babanın çocuğun bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğü devam eder (TMK ). Kaldırmayı gerektiren sebep ortadan kalkarsa hâkim, kendiliğinden ya da ana veya babanın istemi üzerine velayeti geri verir (TMK ).
Çocuğun bedensel ve zihinsel gelişmesi tehlikede bulunur veya çocuk manen terk edilmiş hâlde kalırsa hâkim, çocuğu ana ve babadan alarak bir aile yanına veya bir kuruma yerleştirebilir (TMK ).
Dikkat edilecek noktalar
- Çocuğu yönlendirmeyin: Uzman görüşmesinden önce çocuğa ne söyleyeceğini öğretmek, uzman raporunda yönlendirme olarak görülebilir ve ebeveynin aleyhine değerlendirilebilir.
- Kişisel ilişkiyi engellemeyin: Engelleme, velayetin değiştirilmesine yol açabilir (TMK ).
- Hukuka uygun delil kullanın: Özel hayata müdahale yoluyla elde edilen kayıtlar yerine okul, sağlık ve resmî kayıtlar tercih edilmelidir.
- Talebi çocuğun yararı üzerinden kurun: Karşı ebeveynin yaşam tarzına yönelik eleştiri değil, bunun çocuğa somut etkisi anlatılmalıdır.
- Yerleşim yerine dikkat: Velayet altındaki çocuğun yerleşim yeri, ana ve babanın ortak yerleşim yeri yoksa çocuğun kendisine bırakıldığı ebeveynin yerleşim yeridir (TMK ).
Sık sorulan sorular
Velayet anneye mi verilir?
Kanunda anneye ya da babaya öncelik tanıyan bir kural yoktur; ölçüt çocuğun sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararıdır (TMK ). Uygulamada çocuğun yaşı ve fiilen kimin bakımında olduğu önemli rol oynar.
Eski eşim yeniden evlendi; velayeti alabilir miyim?
Yeniden evlenme velayetin kaldırılmasını tek başına gerektirmez (TMK ). Yeni durumun çocuğun yararını olumsuz etkilediği somut olarak gösterilebilirse velayetin değiştirilmesi istenebilir (TMK ).
Çocuğu göstermiyorlar; ne yapabilirim?
Kişisel ilişki kararına uyulmaması, velayetin değiştirilmesini talep etme imkânını gündeme getirir; kararın uygulanması için başvurulabilecek yollar da ayrıca değerlendirilmelidir. Kanun, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmeyen velayet sahibi için velayetin değiştirilebileceğini öngörür (TMK ).
Büyükanne ve büyükbaba torunla görüşme isteyebilir mi?
Olağanüstü hâller mevcutsa ve çocuğun menfaatine uygunsa kişisel ilişki hakkı hısımlara da tanınabilir (TMK ).
Çocuğun görüşü alınır mı?
Olgunluğu ölçüsünde çocuğun düşüncesi önemli konularda göz önünde tutulur (TMK ). Uygulamada bu görüş çoğu zaman uzman eşliğinde alınır ve diğer delillerle birlikte değerlendirilir.
Dayanaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu , , , , , , , , , , , , , , , , ,
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m.4, m.5
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; somut bir uyuşmazlıkta hukuki değerlendirme yerine geçmez.
Bu yazıda dayanılan maddeler
TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · 4787 s.K. m.4 · 4787 s.K. m.5
Bu sayfadaki bilgiler genel nitelikte olup hukuki görüş ya da danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve uygulama değişebilir; somut bir uyuşmazlıkta olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.