8 dk okuma
Kısa cevap
Evlilik devam ederken ya da evliliğin sona ermesinden itibaren üç yüz gün içinde doğan çocuğun babası kanunen kocadır (TMK ). Bu “” davasıyla çürütülebilir; davayı koca, ana veya çocuk açabilir (TMK ). Evlilik dışında doğan çocukta ise baba ile soybağı, ana veya çocuğun açacağı babalık davasıyla kurulabilir (TMK ). Her iki dava da kanunda belirlenen lere tabidir (TMK , ); bu süreler kaçırılırsa dava hakkı düşer.
Soybağı nasıl kurulur?
Çocuk ile ana arasındaki soybağı doğumla kendiliğinden kurulur. Çocuk ile baba arasındaki soybağı ise üç yoldan biriyle kurulur: ana ile evlilik, veya hâkim hükmü. Soybağı ayrıca evlat edinme yoluyla da kurulabilir (TMK ).
Evlilik durumunda kanun bir karine koyar: evlilik devam ederken ya da sona ermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğan çocuğun babası kocadır. Bu süre geçtikten sonra doğan çocuğun kocaya bağlanması, ananın evlilik sırasında gebe kaldığının ispatıyla mümkündür. Koca hakkında gaiplik kararı verilmişse üç yüz günlük süre ölüm tehlikesi veya son haber tarihinden işler (TMK ).
Bu yazı iki davayı anlatır: evlilik içi karinenin çürütülmesi (soybağının reddi) ve evlilik dışında babalığın mahkemece belirlenmesi (babalık davası).
Soybağının reddi davasını kimler açabilir?
2024 yılında yapılan değişiklikle dava açma hakkı genişletilmiştir. Bugünkü metne göre koca, ana veya çocuk soybağının reddi davasını açarak babalık karinesini çürütebilir; dava, dava açma hakkına sahip diğer kişilere karşı açılır (TMK ).
Ayrıca dava açma süresi dolmadan kocanın ölmesi, hakkında gaiplik kararı verilmesi ya da sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi hâlinde, baba olduğunu iddia eden kişi, kocanın altsoyu, anası veya babası da dava açabilir (TMK ). Ergin olmayan çocuk için atanacak kayyım da davayı açabilir (TMK ).
Davacı neyi ispat etmelidir?
İspat yükü, çocuğun ana rahmine düştüğü zamana göre değişir:
- Çocuk evlilik içinde ana rahmine düşmüşse davacı, kocanın baba olmadığını ispat etmek zorundadır. Evlenmeden itibaren en az yüz seksen gün geçtikten sonra ve evliliğin sona ermesinden itibaren en fazla üç yüz gün içinde doğan çocuk evlilik içinde ana rahmine düşmüş sayılır (TMK ).
- Çocuk evlenmeden önce veya ayrı yaşama sırasında ana rahmine düşmüşse davacının başka bir kanıt getirmesi gerekmez. Ancak gebe kalma döneminde kocanın karısıyla cinsel ilişkide bulunduğuna dair inandırıcı kanıtlar varsa babalık karinesi geçerliliğini korur (TMK ).
Hak düşürücü süreler nelerdir?
| Dava / davacı | Süre | Başlangıç | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Soybağının reddi – koca | 1 yıl | Doğumu ve baba olmadığını ya da ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkekle ilişkisini öğrenme | TMK m.289/1 |
| Soybağının reddi – ana | En geç 1 yıl | Doğum | TMK m.289/2 |
| Soybağının reddi – çocuk | En geç 1 yıl | Ergin olma | TMK m.289/2 |
| Soybağının reddi – kocanın ölümü vb. hâlinde diğer ilgililer | 1 yıl | Doğumu ve ölüm, gaiplik ya da ayırt etme gücü kaybını öğrenme | TMK m.291/1 |
| Soybağının reddi – kayyım | 1 yıl | Atama kararının kayyıma tebliği | TMK m.291/2 |
| Babalık davası – ana | 1 yıl | Doğum | TMK m.303/1 |
Soybağının reddinde gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa bir yıllık süre, bu sebebin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar (TMK ). Babalık davasında da çocuk ile başka bir erkek arasında soybağı varsa, ananın bir yıllık süresi bu ilişkinin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar (TMK ).
Bu sürelerin hak düşürücü nitelikte olduğu kanunda açıkça belirtilmiştir; zamanaşımından farklı olarak süre geçince hak tamamen düşer. Bu nedenle sürenin başlangıç tarihi somut olayda dikkatle belirlenmelidir.
Babalık davasına ilişkin maddenin ikinci fıkrası Anayasa Mahkemesince iptal edilmiş, gecikmeye ilişkin son fıkra da çocuk yönünden iptal edilmiştir (TMK , iptal kayıtları). Güncel metinde ananın bir yıllık süresi ile, gecikmeyi haklı kılan bir sebep varsa bu sebebin ortadan kalkmasından başlayarak bir aylık ek süre yer almakta; çocuğun dava hakkı için ise bir süre öngörülmemektedir (TMK ). Somut dosyada bu noktanın ayrıca değerlendirilmesi önerilir.
Babalık davası nasıl işler?
Çocuk ile baba arasındaki soybağının mahkemece belirlenmesini ana ve çocuk isteyebilir. Dava babaya, baba ölmüşse mirasçılarına karşı açılır. Dava Cumhuriyet savcısına ve Hazineye; ana açmışsa kayyıma, kayyım açmışsa anaya ihbar edilir (TMK ). Dava çocuğun doğumundan önce veya sonra açılabilir (TMK ).
Kanun burada da bir karine kurar: davalının, çocuğun doğumundan önceki üç yüzüncü gün ile yüz sekseninci gün arasında ana ile cinsel ilişkide bulunmuş olması babalığa karine sayılır. Bu sürenin dışında olsa bile fiilî gebe kalma döneminde ilişki tespit edilirse karine geçerlidir. Davalı, babalığının olanaksız olduğunu ya da üçüncü bir kişinin baba olma olasılığının kendisininkinden fazla olduğunu ispatlarsa karine çürür (TMK ).
Ananın ve çocuğun mali hakları
Ana, babalık davasıyla birlikte veya ayrı olarak baba ya da mirasçılarından doğum giderlerini, doğumdan önceki ve sonraki altışar haftalık geçim giderlerini ve gebelik ile doğumun gerektirdiği diğer giderleri isteyebilir (TMK ). Babalık davasıyla birlikte çocuk için nafaka da istenir; hâkim babalık olasılığını kuvvetli bulursa, hükümden önce çocuğun ihtiyaçları için uygun bir nafakaya karar verebilir (TMK ).
Yargılama nasıl yürür, DNA testi zorunlu mu?
Soybağına ilişkin davalar, taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesinde açılır (TMK ). Bu davalar aile hukukundan doğduğu için aile mahkemesinde görülür (4787 s.K. m.4/1-1).
Bu davalarda hâkim maddi olguları kendiliğinden araştırır ve delilleri serbestçe takdir eder. Taraflar ve üçüncü kişiler, soybağının belirlenmesinde zorunlu olan ve sağlıkları yönünden tehlike yaratmayan araştırma ve incelemelere rıza göstermekle yükümlüdür. Davalı, hâkimin öngördüğü incelemeye rıza göstermezse hâkim, durum ve koşullara göre bundan beklenen sonucu onun aleyhine doğmuş sayabilir (TMK ). Kanun “DNA” kelimesini kullanmaz; ancak genetik inceleme bu hükmün kapsamındaki araştırmalardandır.
Süreç adım adım:
- Davacı sıfatının belirlenmesi: Koca, ana, çocuk ya da kanunda sayılan diğer kişilerden hangisinin dava açacağı belirlenir (TMK , , ).
- Sürenin hesaplanması: Başlangıç tarihi (öğrenme, doğum, erginlik, tebliğ) tespit edilir (TMK , , ).
- Davanın açılması: Yetkili yer mahkemesinde, dava açma hakkı bulunan diğer kişilere karşı dava açılır (TMK , ).
- İnceleme: Mahkeme gerekli gördüğü genetik ve tıbbi incelemeleri yaptırır (TMK ).
- Karar ve nüfus: Karar kesinleştikten sonra nüfus kaydına işlenmesi takip edilir.
Sık sorulan sorular
Ana da soybağının reddi davası açabilir mi?
Evet. Bugünkü metne göre koca, ana veya çocuk bu davayı açabilir (TMK ). Ananın süresi doğumdan başlayarak en geç bir yıldır (TMK ).
Koca, süreyi kaçırırsa ne olur?
Süre hak düşürücüdür; dolduğunda dava hakkı düşer. Ancak gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa bir yıllık süre bu sebebin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar (TMK ).
Baba ölmüşse babalık davası açılabilir mi?
Evet. Dava babanın mirasçılarına karşı açılır (TMK ).
Davalı genetik incelemeye gitmezse ne olur?
İncelemeye rıza gösterme yükümlülüğü vardır. Davalı kaçınırsa hâkim, beklenen sonucu onun aleyhine doğmuş sayabilir (TMK ).
Babalık davasında doğum masrafları istenebilir mi?
Evet. Ana, doğum giderlerini, doğumdan önceki ve sonraki altışar haftalık geçim giderlerini ve gebelik ile doğumun gerektirdiği diğer giderleri isteyebilir (TMK ).
Dayanaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu , , , , , , , , , , , , ,
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m.4
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; somut bir uyuşmazlıkta hukuki değerlendirme yerine geçmez.
Bu yazıda dayanılan maddeler
TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · TMK · 4787 s.K. m.4
Bu sayfadaki bilgiler genel nitelikte olup hukuki görüş ya da danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve uygulama değişebilir; somut bir uyuşmazlıkta olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.