Mal beyanı yükümlülüğü ve tazyik hapsi

Mal beyanı nedir, neden istenir?

İcraİcra takibinde alacaklının en büyük sorunu, borçlunun nesine haciz konulabileceğini bilmemektir. Kanun bu nedenle borçluya bir bildirim yükümlülüğü getirir. Mal beyanı; borçlunun gerek kendisinde gerek üçüncü kişiler elinde bulunan mal, alacak ve haklarından borcuna yetecek miktarın türünü ve niteliğini, her türlü kazanç ve gelirini, yaşayış tarzına göre geçim kaynaklarını ve buna göre borcunu nasıl ödeyebileceğini icra dairesine bildirmesidir (İİK m.74). Beyan yazılı olabileceği gibi icra dairesinde sözlü olarak da yapılabilir (İİK m.74).

Mal beyanı borçlunun ödeme yükümlülüğünü kaldırmaz; yalnızca alacaklının hangi mallara başvurabileceğini görünür kılar. Alacaklı, ödeme emrindeki süre geçtikten sonra mal beyanını beklemeden de haciz isteyebilir ve borçlunun mal, hak ve alacaklarını elektronik sistem üzerinden sorgulayabilir (İİK m.78/1).

Mal beyanı süresi ne zaman başlar?

Süre, takibin türüne ve borçlunun tutumuna göre değişir:

Bu süreler ödeme emri ya da icra emrinin içinde ayrıca ihtar edilir: emirde, mal beyanında bulunulmazsa hapisle tazyik edileceği, beyanda bulunulmaz ya da gerçeğe aykırı beyanda bulunulursa ayrıca hapisle cezalandırılacağı yazılır (İİK m.32/1, m.60/4, m.168/1-6).

Mal beyanı nasıl yapılır?

1. Takip dosyasını belirleyin. Beyan, takibi yapan icra dairesine, dosya numarası belirtilerek yapılır.
2. Malları ve alacakları listeleyin. Taşınmazlar, araçlar, banka hesapları, üçüncü kişilerdeki alacaklar ve haklar (İİK m.74).
3. Gelirleri yazın. Maaş, kira geliri, serbest meslek kazancı gibi her türlü kazanç ve gelir (İİK m.74).
4. Geçim kaynağını açıklayın. Düzenli geliri olmayan borçlu, yaşayışını nasıl sürdürdüğünü belirtmelidir (İİK m.74).
5. Ödeme önerisini ekleyin. Borcun nasıl ödenebileceği beyanın parçasıdır (İİK m.74).
6. Belge alın. Beyanın verildiğini gösteren alındıyı ya da tutanağı saklayın.

Mal beyanında bulunmak, mallarınızın haczedilmesini kolaylaştırır; ancak bazı mallar ve gelirlerin bir kısmı kanunen haczedilemez. Bu konu haczedilemeyen mallar yazımızda ele alınmıştır.

Mal beyanında bulunmazsanız ne olur?

Tazyik hapsi. Mal beyanında bulunmayan borçlu, alacaklının talebi üzerine, beyanda bulununcaya kadar icra mahkemesi hâkimi tarafından bir defaya mahsus olmak üzere hapisle tazyik edilir; bu hapis üç ayı geçemez (İİK m.76). “Tazyik” zorlama demektir: amaç cezalandırmak değil, beyanı sağlamaktır. Borçlu beyanda bulunduğunda tazyikin amacı gerçekleşmiş olur.

Ayrı ceza hükmü iptal edildi. Ödeme ve icra emirlerinde hâlâ “mal beyanında bulunmazsa ayrıca hapisle cezalandırılacağı” ihtarı yer alır (İİK m.32/1, m.60/4). Ancak mal beyanında bulunmamanın ayrıca cezalandırılmasını düzenleyen İİK m.337’nin birinci fıkrası Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir (İİK m.337). Bugün beyanda bulunmayan borçluya karşı kanunda kalan araç, beyanı sağlamaya yönelik tazyik hapsidir (İİK m.76); gerçeğe aykırı beyan ise ayrıca cezalandırılır (İİK m.338/1).

Kanun yolu. İcra mahkemesinin tazyik ve disiplin hapsine ilişkin kararlarına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir; itiraz üzerine verilen karar kesindir (İİK m.353/1).

Sınırlar. Kanun bu yaptırımların uygulanmasına önemli sınırlar getirir:

• Nafaka alacaklarına ilişkin takipler hariç, alacak miktarı Asgari Ücret Tespit Komisyonunca her yıl belirlenen aylık en yüksek brüt asgari ücretin altında kalan takiplerde disiplin ve tazyik hapsi uygulanmaz (İİK m.354/4). Bu eşik her yıl değişir; güncel tutar için sitedeki Parasal Sınırlar sayfasına bakın.
• Tazyik ya da disiplin hapsine ilişkin karar, kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilmez (İİK m.354/3).
• Şikâyete bağlı bu suçlarda şikâyetçi vazgeçer ya da borcun ödendiği ispatlanırsa dava ve bütün sonuçlarıyla ceza düşer (İİK m.354/1).

Gerçeğe aykırı beyan ve sonradan edinilen mallar

Mal beyanını gerçeğe aykırı yapan kişi, alacaklının şikâyeti üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır (İİK m.338/1). Malları eksik göstermek ya da gelirini gizlemek bu kapsamdadır.

Beyandan sonra da yükümlülük sürer: sonradan kazandığı malları ya da kazancında ve gelirindeki artışları bildirmekle yükümlü olan borçlu, makul bir mazereti olmadan yedi gün içinde bildirmezse, kanun, mal ya da kazanç mevcutsa on gün, makul sebep olmadan elden çıkarılmışsa bir aya kadar disiplin hapsi öngörür; bu cezalara alacaklının şikâyeti üzerine karar verilir; borç tamamen ödenirse ceza düşer (İİK m.339).

Hakkında aciz vesikası alınmış ve asgari ücretin üstünde bir geçim sürdürdüğü anlaşılan borçlu için de, gelirinin belirli bir kısmını her ay icra dairesine yatırma yükümlülüğü ve buna uymazsa bir yıla kadar tazyik hapsi öngörülmüştür (İİK m.338/2). İcra dairesinde alacaklının rızasıyla kararlaştırılan ödeme şartını makul bir sebep olmadan ihlal eden borçlu hakkında da üç aya kadar tazyik hapsine karar verilebilir (İİK m.340).

Sık sorulan sorular

Ödeme emrine itiraz ettim; yine mal beyanı vermem gerekir mi?

İlamsız takipte mal beyanı ihtarı, senet ya da borca itiraz bildirilmediği hâl için öngörülmüştür (İİK m.60/4). İtirazınız sonradan iptal edilir ya da kaldırılırsa, kararın tebliğinden itibaren üç gün içinde beyanda bulunmanız gerekir (İİK m.75).

Tazyik hapsi ne kadar sürer?

Beyanda bulununcaya kadar, bir defaya mahsus ve üç ayı geçmemek üzere (İİK m.76).

Malım yoksa ne yazacağım?

Mal beyanı yalnız malları değil, kazanç ve gelirleri, yaşayışa göre geçim kaynaklarını ve borcun nasıl ödenebileceğini de kapsar (İİK m.74). Malınız olmadığını ve geçiminizi nasıl sağladığınızı gerçeğe uygun olarak bildirmeniz gerekir.

Küçük tutarlı takiplerde de tazyik hapsi uygulanır mı?

Nafaka takipleri hariç, alacak miktarı aylık en yüksek brüt asgari ücretin altında kalan takiplerde tazyik ve disiplin hapsi uygulanmaz (İİK m.354/4).

Alacaklı haciz için mal beyanımı beklemek zorunda mı?

Hayır. Ödeme emrindeki süre geçtikten ve itiraz varsa kaldırıldıktan sonra alacaklı mal beyanını beklemeden haciz isteyebilir; ayrıca borçlunun mal, hak ve alacaklarını elektronik sistem üzerinden sorgulayabilir (İİK m.78/1). Haciz isteme hakkı ise ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıl geçmekle düşer; itiraz ya da dava süresi bu hesaba katılmaz (İİK m.78/2).

Borcu ödersem ceza ne olur?

Şikâyete bağlı suçlarda borcun ödendiği sabit olursa dava ve bütün sonuçlarıyla ceza düşer (İİK m.354/1).

Dayanaklar

• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.32, m.60, m.74, m.75, m.76, m.78, m.168, m.337, m.338, m.339, m.340, m.353, m.354

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; somut bir uyuşmazlıkta hukuki değerlendirme yerine geçmez.