Vergi incelemesi:süreç, süre ve mükellefin hakları

Vergi incelemesi kime ve kim tarafından yapılır?

KanunaKanuna göre defter ve hesap tutmak, evrak ve belgeleri saklamak ve ibraz etmek zorunda olan gerçek ve tüzel kişiler vergi incelemesine tabidir (VUK m.137). İnceleme yalnız beyannamelerle sınırlı değildir; gerek görülürse işletmeye dahil iktisadi kıymetlerin fiilî envanterinin (sayımının) yapılmasını da kapsayabilir. Fiilî envanterin gerektirdiği ve incelemeyi yapanın onayladığı giderler Hazinece mükellefe ödenir (VUK m.134).

İncelemeye yetkili olanlar kanunda sayılmıştır (VUK m.135):

• Vergi müfettişleri ve vergi müfettiş yardımcıları,
• İlin en büyük mal memuru,
• Vergi dairesi müdürleri,
• Gelir İdaresi Başkanlığının merkez ve taşra teşkilatında müdür kadrolarında görev yapanlar.

İncelemeye gelen görevli, işe başlamadan önce memuriyet sıfatını ve inceleme yetkisini gösteren fotoğraflı resmî belgeyi size göstermek zorundadır (VUK m.136). Bu belgeyi istemek hakkınızdır.

İnceleme ne zaman başlar, nerede yapılır?

Tarh zamanaşımı, vergi alacağının doğduğu takvim yılını izleyen yılın başından başlayarak beş yıldır; matrah takdiri için takdir komisyonuna başvurulması bu süreyi en çok bir yıl durdurur (VUK m.114). Dolayısıyla inceleme, bu süre içindeki dönemleri kapsayabilir.

Defter ve belgeleri ibraz etmek

İnceleme dairede yapıldığında, gerekli defter ve belgelerin daireye getirilmesi sizden yazılı olarak istenir (VUK m.139). Bu aşama sonuçları bakımından çok önemlidir:

1. Yazıdaki süreyi not edin. Belli edilen zamanda mazeretsiz getirilmeyen defter ve belgeler ibraz edilmemiş sayılır (VUK m.139).
2. Mazeretinizi yazılı bildirin. Haklı bir mazeret gösterenlere defter ve belgelerini ibraz etmesi için uygun bir süre verilir (VUK m.139).
3. Teslim ettiklerinizin listesini alın. Hangi defter ve belgelerin, hangi tarihte teslim edildiği belgelenmelidir.
4. Muhasebe kayıtlarını hazırlayın. İstenen dönemlere ait kayıtların düzenli ve eksiksiz olması, incelemenin hem süresini hem sonucunu etkiler.

İbraz edilmemiş sayılmanın hangi sonuçlara yol açacağı somut durumda değerlendirilmelidir; bu nedenle süre içinde ya ibraz edilmeli ya da mazeret yazılı olarak bildirilmelidir.

İnceleme ne kadar sürer?

İncelemeyi yapanlar, incelemeye başlanılan tarihten itibaren (VUK m.140/6):

• Tam incelemede en fazla bir yıl,
• Sınırlı incelemede en fazla altı ay,
• KDV iade incelemelerinde en fazla üç ay

içinde incelemeyi bitirmekle yükümlüdür. Bu sürelerde bitirilemezse ek süre istenebilir; tam ve sınırlı incelemelerde altı ayı, KDV iade incelemelerinde iki ayı geçmemek üzere ek süre verilebilir. Ek süre verilirse, incelemenin bitirilememe nedenleri size yazılı olarak bildirilir (VUK m.140/6).

Kanun bu süreleri “bitirmeleri esastır” diye düzenlemiştir; sürenin aşılmasının incelemeye ve sonraki tarhiyata etkisi somut durumda değerlendirilmelidir.

İnceleme sırasında haklarınız

Vergi Usul Kanunu incelemeyi yapanlara bazı yükümlülükler getirir; bunlar aynı zamanda mükellefin haklarıdır (VUK m.136, m.140, m.141):

• Başlama yazısı: İncelemenin konusu ve başladığı size bir yazıyla bildirilir; yazının bir örneği vergi dairesine de gönderilir (VUK m.140/1). Konuyu bilmek, hangi belgeleri hazırlayacağınızı belirler.
• Kimlik gösterme: Görevli yetki belgesini işe başlamadan gösterir (VUK m.136).
• Bitiş belgesi: İnceleme bitince, yapıldığını gösteren bir belge size verilir (VUK m.140/4).
• İdari düzenlemelere uygunluk: İnceleme raporları vergi kanunlarıyla ilgili Cumhurbaşkanı kararı, yönetmelik, genel tebliğ ve sirkülere aykırı düzenlenemez (VUK m.140/5).
• Rapor değerlendirme: Vergi müfettişlerinin raporları, vergi dairesine gönderilmeden önce rapor değerlendirme komisyonlarınca mevzuata uygunluk yönünden değerlendirilir (VUK m.140).

İnceleme tutanakları

İnceleme sırasında gerek görülen hâllerde, vergilendirmeyle ilgili olaylar ve hesap durumları tutanakla tespit edilebilir. Tutanakta dikkat edilecekler şunlardır (VUK m.141):

1. İtirazlarınızı tutanağa yazdırın. İlgililerin itiraz ve açıklamaları varsa bunlar da tutanağa geçirilir. Tutanağı imzalamak, içeriğini kabul etmek anlamına gelmesin diye itiraz ve çekincelerinizin yazıldığından emin olun.
2. Bir nüshasını alın. Tutanağın bir nüshasının size bırakılması zorunludur.
3. İmzadan kaçınmanın sonucunu bilin. Tutanağı imzalamaktan çekinirseniz, tutanakta söz konusu olayları içeren defter ve belgeler rızanız aranmadan alınır ve tarh edilen vergi ile kesilen cezalar kesinleşinceye kadar geri verilmez. Tutanağı her zaman imzalayarak defter ve belgeleri geri alabilirsiniz; ancak defterlerin suç delili olmaması şarttır.

İnceleme sonunda tarhiyat önerilirse, tarhiyat öncesi uzlaşma ve ihbarnameye karşı dava yolları gündeme gelir; bu konular ayrı yazılarda ele alınmıştır.

Sık yapılan hatalar

• Yetki belgesini sormamak: Görevli işe başlamadan fotoğraflı yetki belgesini göstermek zorundadır (VUK m.136).
• İbraz yazısındaki süreyi kaçırmak: Mazeretsiz getirilmeyen defter ve belgeler ibraz edilmemiş sayılır (VUK m.139). Belgeler hazır değilse mazeret süre dolmadan yazılı bildirilmelidir.
• Tutanağa itiraz yazdırmadan imzalamak: İtiraz ve açıklamalar tutanağa geçirilir (VUK m.141); bu hakkın kullanılmaması, sonradan tutanağın içeriğini tartışmayı güçleştirir.
• Tutanak nüshası almamak: Bir nüshanın size bırakılması zorunludur (VUK m.141).
• Eski dönemlerin incelenemeyeceğini sanmak: İnceleme tarh zamanaşımı sonuna kadar yapılabilir; daha önce inceleme yapılmış olması yeni incelemeye engel değildir (VUK m.138).
• Ek süre bildirimini takip etmemek: Ek süre verilmişse bitirilememe nedenleri size yazılı bildirilir (VUK m.140/6); bu yazı saklanmalıdır.

Sık sorulan sorular

Vergi incelemesi önceden haber verilmeden başlayabilir mi?

Evet. İncelemenin ne zaman yapılacağının önceden haber verilmesi zorunlu değildir (VUK m.138). Ancak başladıktan sonra konusu ve başlandığı size yazıyla bildirilir (VUK m.140/1).

Hangi yıllar incelenebilir?

Sonucu alınmamış dönem dâhil, tarh zamanaşımı süresinin sonuna kadar inceleme yapılabilir (VUK m.138). Tarh zamanaşımı beş yıldır (VUK m.114).

İnceleme işyerimde mi yapılır?

Esas olarak vergi dairesinde yapılır. Sizin talebiniz ve işyerinin müsait olması hâlinde işyerinde de yapılabilir (VUK m.139).

Vergi incelemesi en fazla ne kadar sürer?

Tam incelemede bir yıl, sınırlı incelemede altı ay, KDV iade incelemesinde üç ay içinde bitirilmesi esastır; ek süre tam ve sınırlı incelemelerde altı ayı, KDV iadesinde iki ayı geçemez (VUK m.140/6).

Defterleri istenen sürede veremezsem ne olur?

Mazeretsiz getirilmeyen defter ve belgeler ibraz edilmemiş sayılır. Haklı mazeret gösterirseniz uygun bir ek süre verilir (VUK m.139).

Daha önce incelenmiş bir yıl yeniden incelenebilir mi?

Evet. Daha önce inceleme yapılmış veya matrahın re’sen takdir edilmiş olması, yeniden inceleme yapılmasına ve gerekirse tarhiyatın tamamlanmasına engel değildir; ancak inceleme tarh zamanaşımı süresi içinde kalmalıdır (VUK m.138, m.114).

İnceleme bittiğini nasıl anlarım?

İnceleme bitince, yapıldığını gösteren bir belge size verilir (VUK m.140/4). Bu belge ve inceleme sırasında düzenlenen tutanaklar, sonraki uzlaşma ve dava aşamaları için saklanmalıdır.

Dayanaklar

• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.114, m.134, m.135, m.136, m.137, m.138, m.139, m.140, m.141

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; somut bir uyuşmazlıkta hukuki değerlendirme yerine geçmez.