Tarımsal arazinin mirasta paylaşımı:bölünmezlik ve tek mirasçıya devir

2014’te ne değişti?

65376537 sayılı Kanunla Türk Medeni Kanunu’nun tarımsal işletmelerin paylaşımına ilişkin 659 ila 668. maddeleri yürürlükten kaldırılmıştır; bugün bu maddelerin yerinde yalnızca “Mülga” kaydı vardır. Aynı Kanunla 5403 sayılı Kanuna mirasa konu tarımsal arazilere ilişkin 8/A ve devamı maddeler eklenmiştir. Türk Medeni Kanunu’nda ise birkaç atıf ve kural kalmıştır:

• Paylaşmada tarımsal taşınmazlar gelir değerine, diğer taşınmazlar sürüm değerine göre özgülenir (TMK m.657/2).
• Sağ kalan eşin aile konutu ve ev eşyası üzerindeki hakları düzenlenirken “tarımsal taşınmazlara ilişkin miras hukuku hükümleri saklıdır” denir (TMK m.652/3).

Geçiş dönemi için 5403 sayılı Kanunun geçici 5. maddesi, bu düzenlemenin yayımı tarihinde (15.05.2014) mirasçılar arasında henüz paylaşımı yapılmamış tarımsal arazilerin devir işlemlerinin ve o tarihte devam eden davaların önceki hükümlere göre yürütüleceğini öngörür. Mirasbırakanın ölüm tarihi ve paylaşımın durumu bu yüzden ilk kontrol edilmesi gereken noktadır; somut durumda değerlendirilmelidir.

Tarım arazisi neden bölünemiyor?

5403 sayılı Kanun iki büyüklük kavramı kullanır:

• Asgari tarımsal arazi büyüklüğü: Verimliliğin, arazi daha fazla küçülürse elde edilemeyeceği en küçük tarımsal parsel büyüklüğüdür (5403 s.K. m.3/h). Bakanlıkça belirlenir; belirlenen asgari büyüklüğe erişmiş tarımsal araziler bölünemez eşya niteliği kazanır (5403 s.K. m.8/2). Kanun, bu büyüklüğün mutlak tarım arazileri, marjinal tarım arazileri ve özel ürün arazilerinde 2 hektar, dikili tarım arazilerinde 0,5 hektar, örtü altı tarımı yapılan arazilerde 0,3 hektardan küçük belirlenemeyeceğini söyler; Bakanlık bu büyüklükleri günün koşullarına göre artırabilir (5403 s.K. m.8/3).
• Yeter gelirli tarımsal arazi büyüklüğü: İl ve ilçeler için Kanuna ekli (1) sayılı listede belirlenen büyüklüklerdir; tarımsal araziler bu büyüklüklerin altında ifraz edilemez, bölünemez (5403 s.K. m.3/ı, m.8/A). Kendi ilçenizdeki rakam için güncel listeye bakılmalıdır; liste Cumhurbaşkanı kararıyla değiştirilebilir.

Tarım arazileri Bakanlıkça belirlenen büyüklüklerin altında ifraz edilemez, hisselendirilemez ve (Hazine taşınmazlarının satışı hariç) pay ve paydaş adedi artırılamaz (5403 s.K. m.8/3). Ayrıca tarım arazilerinde ifraz, hisselendirme, pay temliki, elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi, elbirliği mülkiyetinin devri, paylı mülkiyet olarak intikal, taksim ve vasıf değişikliği işlemleri Bakanlığın izniyle yapılır (5403 s.K. m.8/B-3).

Mirasçılar anlaşırsa hangi seçenekler var?

Mirasçılar terekedeki tarımsal arazi ve yeter gelirli tarımsal arazinin mülkiyeti hakkında şunlardan birini kararlaştırabilir (5403 s.K. m.8/C-1):

Anlaşma hâlinde mülkiyetin devir işlemleri mirasın açılmasından itibaren bir yıl içinde tamamlanır (5403 s.K. m.8/B-2). Bu sürede anlaşan mirasçılar, devirle ilgili işlemlere ilişkin harçlardan ve damga vergisinden muaftır (5403 s.K. m.8/I-3). Aile malları ortaklığı kurulursa, ortaklardan biri payını üçüncü kişiye satarsa diğer ortaklar önalım hakkına sahiptir (5403 s.K. m.8/İ).

Anlaşma olmazsa ne olur?

Mirasçılar arasında anlaşma sağlanamazsa her mirasçı yetkili sulh hukuk mahkemesinde dava açabilir (5403 s.K. m.8/C-2). Hâkim şu sırayı izler:

1. Ehil mirasçıya devir: Kişisel yetenek ve durumları dikkate alınarak belirlenen ehil mirasçıya, arazi tarımsal gelir değeri üzerinden devredilir. Birden çok ehil mirasçı varsa öncelik, asgari geçimini bu arazilerden sağlayan mirasçınındır; o da yoksa en yüksek bedeli teklif eden ehil mirasçıya devredilir (5403 s.K. m.8/C-2-a).
2. Ehil mirasçı yoksa: Mirasçılar arasından en yüksek bedeli teklif edene devredilir (5403 s.K. m.8/C-2-a).
3. Miras dışı arazisi olan ehil mirasçılar: Hâkim, mevcut arazilerini yeter gelir büyüklüğüne ulaştırmak amacıyla yeter gelir büyüklüğünü aramaksızın bu mirasçılara devre karar verebilir (5403 s.K. m.8/C-2-b).
4. Devir isteyen yoksa satış: Arazinin kendisine devrini isteyen mirasçı yoksa hâkim satışa karar verir; bedel mirasçılara payları oranında paylaştırılır (5403 s.K. m.8/C-2-c).

Arazi birden çok yeter gelirli büyüklüğe bölünebiliyorsa hâkim her birinin ayrı mirasçılara devrine karar verebilir (5403 s.K. m.8/C-3). Ehil mirasçının nitelikleri yönetmelikle belirlenir (5403 s.K. m.8/C-4). Dava sürerken ayırt etme gücü olmayan küçük mirasçı varsa hâkim, arazinin yönetimini tedbiren ehil gördüğü bir mirasçıya ya da üçüncü kişiye verebilir (5403 s.K. m.8/G).

Devir bir yıl içinde yapılmaz ve dava da açılmazsa, durumu öğrenen kurumlar Bakanlığa bildirir; Bakanlık mirasçılara üç ay süre verir, devir olmazsa sulh hukuk mahkemesinde dava açabilir. Bu davalar her türlü resim ve harçtan muaftır (5403 s.K. m.8/Ç).

Diğer mirasçıların payları nasıl ödenir?

• Hâkim, devri uygun bulduğu mirasçıya diğer mirasçıların payları bedelini mahkeme veznesine yatırması için altı aya kadar süre verir; istem hâlinde altı ay ek süre verilebilir. Bedel yatırılmaz ve başka istekli mirasçı da yoksa arazinin açık artırmayla satılmasına karar verilir (5403 s.K. m.8/D-1).
• Devralan mirasçının diğer mirasçılara ödeyeceği bedel ile mirasbırakanın borcu için arazi üzerinde daha önce kurulmuş rehin alacakları denkleştirilir; kalan tutar diğer mirasçılara payları oranında ödenir (5403 s.K. m.8/Ğ).
• Devralan mirasçı, araziler için zorunlu araç, gereç ve hayvanların gerçek değerleri üzerinden kendisine devrini isteyebilir (5403 s.K. m.8/E).
• Devirden itibaren yirmi yıl içinde arazinin tamamı veya bir kısmı tarım dışı kullanım nedeniyle değer kazanırsa, değer yeniden hesaplanır ve fark devralan mirasçı tarafından diğer mirasçılara payları oranında ödenir (5403 s.K. m.8/C-5).

Mirasbırakan vasiyetle karar verebilir mi?

Kısmen. Devir koşulları birden çok mirasçıda bulunuyorsa, kendisine devir yapılacak mirasçı ölüme bağlı tasarrufla belirlenebilir; buna itiraz edilirse ehil mirasçıyı sulh hukuk hâkimi belirler. Ancak devri isteyen ve buna ehil tek mirasçının istem hakkı ölüme bağlı tasarrufla ortadan kaldırılamaz; mirastan çıkarma, yoksunluk ve feragat hâlleri saklıdır (5403 s.K. m.8/F).

Sık sorulan sorular

Babamdan kalan tarlayı kardeşlerle hisse hisse bölebilir miyiz?

Tarım arazileri Bakanlıkça belirlenen büyüklüklerin altında ifraz edilemez ve hisselendirilemez (5403 s.K. m.8/3). Mirasa konu tarımsal arazilerde esas olan mülkiyetin devridir (5403 s.K. m.8/B-1).

Anlaşmak için ne kadar süremiz var?

Anlaşma hâlinde devir işlemleri mirasın açılmasından itibaren bir yıl içinde tamamlanır (5403 s.K. m.8/B-2). Süre geçer ve dava açılmazsa Bakanlık süreci başlatabilir (5403 s.K. m.8/Ç).

Tarlayı alan kardeş bize ne kadar öder?

Mahkeme devrinde arazi tarımsal gelir değeri üzerinden devredilir (5403 s.K. m.8/C-2-a); paylar bedeli için altı aya kadar, gerekirse altı ay ek süre verilir (5403 s.K. m.8/D).

Hiçbir kardeş tarlayı istemezse ne olur?

Hâkim satışa karar verir ve bedel payları oranında paylaştırılır (5403 s.K. m.8/C-2-c).

Tarla Türk Medeni Kanunu’na göre paylaşılmaz mı?

Tarımsal işletmelere ilişkin TMK m.659–668 hükümleri 2014’te yürürlükten kaldırılmıştır; mirasa konu tarımsal araziler için 5403 sayılı Kanunun 8/A ve devamı maddeleri uygulanır. Paylaşmaya ilişkin genel kurallar (TMK m.642) ve tarımsal taşınmazların gelir değerine göre özgülenmesi (TMK m.657/2) ise metinde yer almaya devam eder.

Dayanaklar

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.642, m.652, m.657; m.659–668 (mülga: 6537 s.K.)
• 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu m.3, m.8, m.8/A, m.8/B, m.8/C, m.8/Ç, m.8/D, m.8/E, m.8/F, m.8/G, m.8/Ğ, m.8/I, m.8/İ, geçici m.5

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; somut bir uyuşmazlıkta hukuki değerlendirme yerine geçmez.